Groene waterstof schaadt Groninger economie

Door gastschrijver Drieke de Energieke 

Introductie

Groene waterstof, je kan er heel genuanceerd over redeneren, maar onder aan de streep is de business case zo slecht dat er structureel subsidie bij moet. Geen bedrijf investeert erin, tenzij er grote subsidies te halen vallen. Bovendien is groene waterstof helemaal niet zo duurzaam als men doet voorkomen.

De EU heeft grote subsidies klaarliggen, en Groningen speelt een bijzondere rol in het lobbyen voor die subsidies. Groene waterstof werkt echter averachts voor de Groninger economie. Ja u leest dat goed: Groningen maakt haar eigen economie en welvaart stuk, met die zogenaamde waterstofeconomie. Hieronder leggen we uit waarom.

Wat is waterstof eigenlijk?

75% van het universum bestaat uit waterstof (H) en kennen we vooral als waterstofgas (H2). Waterstof heeft als kenmerk dat het met zuurstof (O) reageert (boem!) en dan vormen ze samen H2O: water. 

Wat is waterstof niet?

Waterstof komt in principe als energiebron niet voor, tenzij je het uit de grond weet te pompen. 

Wat is waterstof wel?

Het is zowel een grondstof voor industrie als een energiedrager. Je kan het bijvoorbeeld maken door aardgas (CH4) te kraken. Of je kan met behulp van electrolyse water splitsen in waterstofgas en zuurstof. 

Waar wordt waterstof voor gebruikt?

In eerste plaats is waterstof dus geen energiedrager maar een grondstof voor de chemische industrie: tal van halfproducten worden met waterstof geproduceerd. Denk aan ammoniak, kunstmest en petrochemie. Verreweg de meeste waterstof wordt gebruikt als grondstof, niet voor energieopslag.

Welke kleur heeft waterstof?

Waterstof is onzichtbaar. Maar er wordt gesproken van grijze waterstof als deze uit aardgas wordt gekraakt, van blauwe waterstof als de CO2 wordt afgevangen, van groene waterstof bij elektrolyse uit zon of wind. Dan zijn er nog turquoise en witte waterstof, respectievelijk met een gesmoltenmetaalproces en uit rechtstreekse mijning. Tot slot is er nog roze waterstof: uit kernenergie: in feite ook zeer groen, want de CO2 uitstoot is even laag als die van zon en wind, maar de energie is wel permanent beschikbaar. Handig.

Wat kost waterstof?

De goedkoopste vorm van waterstof is de grijze: dat is hoe de industrie momenteel waterstof afneemt: grondstoffen zijn een wereldmarkt, en elke fabriek koopt de grondstof in waar deze het goedkoopst is en lekker dichtbij is. 

Groene waterstof als grondstof is zo inefficiënt en duur om te produceren dat het onbetaalbaar is voor de industrie. Dit geldt ook voor energie: men zet fabrieken neer waar energie het goedkoopst is, en waar men goedkoop aan grondstoffen kan komen. 

Als grondstoffen of energie te duur worden, kan men niet meer concurreren en zal de fabriek worden gesloten of verplaatst naar een ander land. Andere overwegingen om productie te verplaatsen zijn regelgeving, een betrouwbare toekomst vaste overheid en beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel. 

Groene en blauwe vormen van waterstof zijn onbetaalbaar en kunnen niet worden afgenomen zonder structurele subsidies, die uiteindelijk de belastingbetaler zal moeten betalen. 

Waarom zit er veel chemische industrie in Groningen?

Omdat in Groningen veel aardgas uit eigen bodem goedkoop aanwezig was, streken in Delfzijl (Farmsum) chemische fabrieken neer. Aardgas werd gebruikt zowel als grondstof, en als energiebron. De aanwezigheid van (magnesium)zout betekent een extra interessante grondstof voor de industrie. Om deze grondstoffen bouwden andere fabrieken hun verrijkingsproces weer naast. 

Echter, door de toegenomen energiebelastingen, door het wegvallen van gas uit eigen bodem, en door toegenomen regeldruk vallen fabrieken hier om of wordt productie verplaatst naar landen waar grondstoffen en energie nog wel betaalbaar zijn, maar waar de werkomstandigheden en milieunormen erbarmelijk zijn. 

We jagen dus aan de ene kant belangrijke industrie hier weg, helpen hier onze eigen economie om zeep, en zorgen per saldo (weliswaar elders) voor meer uitstoot door dit beleid, wat averechts werkt voor de planeet. Dit doen we nu al zonder groene waterstof, en met groene waterstof wordt dit alleen maar erger.

Is groene waterstof duurzaam?

Dat hangt helemaal van de toepassing af. De bron van groene waterstof is dan misschien duurzaam, maar is de bestemming dat ook? Je moet namelijk naar de gehele keten kijken. 

Verreweg de meeste waterstof is een grondstof voor kunstmest (stikstof). Laten we in Nederland nu net een gigantisch stikstofprobleem hebben. We willen zoveel mogelijk van kunstmest af, en een transitie ingaan naar biomest (mestkorrels gemaakt uit dierlijke mest), dat is veel ecologischer. 

Zolang groene waterstof wordt gebruikt voor kunstmest en andere vervuilende producten, is het niet duurzaam, dan is het greenwashing. Het is hooguit iets duurzamer. De tweede grote toepassing van waterstof is de petrochemie: een bij uitstek fossiele industrie. Ook hiervoor geldt: de bron van de waterstof kan wel duurzaam zijn, als de toepassing alsnog een grote impact op het klimaat heeft, is de keten niet duurzaam. 

Een nieuwe toepassing is waterstof als energiebuffer, of ter vervanging van accu’s. Nu zijn accu’s ook niet duurzaam maar de efficiency is dusdanig hoger dat de auto-industrie vrijwel niet inzet op waterstof maar op accu’s. Auto’s met accu’s zijn bovendien veel minder complex en goedkoper te maken. Dit maakt dat de schaal en business case voor waterstof in mobiliteit beperkt is tot zware toepassingen zoals scheepvaart en luchtvaart, waar accu’s door hun beperkte bereik of gewicht niet rendabel zijn.

Is groene waterstof financieel duurzaam?

Hoe ecologisch duurzaam groene waterstof ook zou kunnen zijn, financieel duurzaam is groene waterstof absoluut niet. Er moet structureel subsidie bij de opwekking (zon en wind) en er moet structureel subsidie bij elektrolyse (omzetting van stroom naar waterstof), en er moet structureel geld bij het afnemen van groene waterstof om de inkoopprijs concurrerend te maken voor de industrie. 

Structureel betekent dus voor altijd: als ergens structureel geld bij moet dan is het economisch dus niet duurzaam. Waar de overheid verdiende aan de verkoop van aardgas, kost waterstof de overheid juist geld, en uiteindelijk dus de belastingbetalende burgers en bedrijven. 

Groene waterstof ondermijnt dus of rechtstreeks de business case van de chemische industrie, of het ondermijnt de welvaart en daarmee de gehele economie door de permanente subsidies die het kost.

Kan groene waterstof wel uit bij overproductie van stroom?

We komen uit een tijdperk waarbij fossiele grondstoffen rechtstreeks 80% van de energiebehoefte van industrie en huishoudens zorgde (20% was stroom, veelal ook opgewekt uit fossiele grondstoffen.) 

Terecht willen we van fossiele grondstoffen af. Echter betekent dit dat je niet alleen de opwekking van energie verschuift van fossiel naar zon en wind, maar ook dat je de leveringszekerheid afhankelijk laat zijn van het weer. Je krijgt dus veel meer schommelingen en een disbalans tussen vraag en aanbod. 

Een tweede effect is dat de balans tussen gas en olie versus stroom verschuift richting stroom. We hebben met miljarden subsidies zoveel wind- en zon capaciteit neergezet, en zijn mobiliteit aan het elektrificeren, zonder dat er ooit is nagedacht op het effect op het stroomnetwerk. Hierdoor hebben we nu een overbelast stroomnetwerk, kunnen we geen fabrieken, datacenters en woonwijken, ziekenhuizen, bejaardentehuizen, supermarkten en scholen meer uitbreiden. De maatschappij en economie zitten hierdoor op slot.

“Nederland zal van het idee af moeten dat stroom op elk moment en voor iedereen beschikbaar is”, kopte NRC onlangs. Ondenkbaar in een land als Nederland, en onacceptabel. 

We kunnen zelfs de overcapaciteit van wind en zon niet eens kwijt, waardoor de prijs van stroom soms extreem fluctueert, met alle onvoorziene impact op industrie, bedrijven en consumenten, die nu moeten betalen omdat ze notabene duurzame stroom produceren: de wereld op zijn kop. Bovenop de 130%(!) energieheffing die mensen ook op ingekochte duurzame energie moeten betalen: onhoudbaar, op een duurzame eerste levensbehoefte. Als je armoede en bestaanszekerheid aan wil pakken dan moet je focus liggen op het verlagen van de kosten van (groene) energie, in plaats van deze verhogen.

In plaats van in te grijpen, en het probleem bij de kern aan te pakken (minder fluctuaties, grotere distributiecapaciteit), wordt waterstof gezien als een holy grail: een buffer tussen vraag en aanbod. Dat klinkt in de basis leuk: gratis stroom die toch al wordt opgewekt kun je maar beter bufferen en hergebruiken in plaats van weg laten lekken. Waterstof is een veel te dure pleister op een veel te dure zelf veroorzaakte wond. 

Stroom uit zon en wind is niet gratis: windparken zijn gebouwd met subsidie, betaald door burgers en bedrijven. Of de marktprijs nu te hoog of te laag is, de windparken krijgen daardoor hun geld toch wel: een hele verkeerde prikkel. Zodra de subsidies wegvallen, vallen ook investeringen in windparken stil: dit is net zo onvoorspelbaar als de wind zelf. De voor groene waterstof geschatte aanbodcapaciteit uit wind en zon om de business case rond te krijgen is veel te positief ingeschat.

Bovendien is het rendement van groene waterstof bijzonder laag: van stroom naar waterstof kost tenminste 25% rendement. Het gas op druk houden kost 10% rendement. Bij omzetting terug naar stroom kost nogmaals tenminste 25% rendement. In de realiteit blijft 25% tot 33% van de energie over: je moet met verliezen van 67-75% dus 3 tot 4x zoveel wind- en zon neerzetten om uiteindelijk de energie bij de bestemming te krijgen. Terwijl het rendement van batterijen grote stappen maakt, lukt het bij waterstof niet om dit efficiënter te krijgen.

Dat alles kost extreem veel extra subsidie. Dus of waterstof nu wordt ingezet als grondstof voor industrie of als energiebuffer: het rendement is bar slecht. De business case kan niet uit. Dat is geen klein verschil. We hebben het hier over een kostprijs die 300 – 400% hoger ligt dan die van grijze waterstof.

Waarom investeert Gasunie dan zoveel in groene waterstof?

Correctie: investeren is een groot woord: lobbyen voor miljardensubsidies dekt de lading beter. Niemand investeert zonder zware subsidies in waterstof omdat het domweg niet uit kan. Gasunie is de instantie die in Nederland alle grote gasleidingen beheert. Van oudsher was er een splitsing: NAM pompt het gas op, GasTerra verhandelt het gas, en GasUnie distribueert. 

De reden waarom Gasunie inzet op waterstof is een simpele overlevingsstrategie: de aardgaskraan wordt dichtgedraaid, we willen van fossiel af. Dus wat blijft er voor Gasunie nog te distribueren? Niets, tenzij er een vervanger voor aardgas komt. Alleen daarom zet men in op waterstof. Of Nederland hier beter van wordt, of dat de industrie erop zit te wachten, dat dit structureel de belastingbetaler meer geld gaat kosten: het maakt de Gasunie niets uit: men moet overleven. 

Echt leiderschap zou zeggen: ‘wij zitten niet in gastransport’ maar in ‘energieleveringszekerheid van dit land, ongeacht hoe we dat organiseren’. Maar goed, Gasunie is een ambtelijk apparaat met een hoop ingenieurs, en daar kun je zulke visies niet van verwachten. Om miljardensubsidies in de EU te verzilveren (waar vanuit Groningen voor is gelobbyd) heeft Gasunie Diederik Samsom aangetrokken: deze man kent als geen ander de routes in de EU. Slim voor Gasunie. Maar Groningen heeft er niets aan, integendeel.

Kan Groningen een waterstofeconomie bouwen?

Integendeel. De politieke bestuurders en ambtenarij weten te weinig van de energiemarkt, en van de chemie. Wat ze wel kunnen is subsidies lobbyen. Maar denk even mee: chemische bedrijven vallen nu al om, omdat grondstoffen te duur worden, omdat energie te duur wordt, en omdat ze door tal van regels het werken steeds lastiger wordt gemaakt. Nu al gaan er stemmen op om bedrijven te dwingen om hun productietijden aan te passen aan wanneer er zon of wind is. 

Er gaan ook stemmen op om bedrijven te dwingen om ook groene waterstof verplicht bij te mengen, of geheel af te nemen. Het wordt dus alleen maar erger voor de bedrijven. Groningen heeft als wingewest al de nodige klappen gehad met aardbevingen, schades, economische uitbuiting en een hopeloos machteloze bureaucratische overheid. 

Met alle waterstofeconomie ambities sloopt men de lokale chemiesector nog verder, ze jagen de bedrijven weg, naar het buitenland. Met als resultaat: minder economie, minder essentiële chemie op eigen bodem, en minder banen, meer armoede, meer ziekte. U leest dit goed: ondanks alle goede bedoelingen, gaat de waterstofeconomie een subsidiebubbel worden, die in het gezicht van Groningen gaat ontploffen: economisch, en maatschappelijk.

Laat ze die waterstofexperimenten maar in Rotterdam uitvoeren, hun economie kan het dragen. En als het dan toch succesvol wordt: schaal het dan ook in Groningen op. Het is belachelijk om de eerste te willen zijn, met zulke grote risico’s, op kosten van de belastingbetaler.

Wat moeten we dan?

We willen allemaal van gas en olie af. Stroom uit zon en wind worden echter niet opgewekt wanneer, maar ook niet waar we die willen gebruiken. Maar wat als we nou een betrouwbare techniek konden verzinnen die geen fossiele brandstof nodig heeft, 100% van de tijd betrouwbare stroom levert, en ook nog eens dichtbij waar de stroom nodig is, zoals fabrieken, datacenters, defensie, en steden? Zodat energienetten niet overbelast worden, dankzij decentrale strategische opwekking? 

Deze techniek bestaat allang, en heet (tromgeroffel…) kernenergie. Precies de techniek waar Diederik Samsom al jaren tegen heeft gestreden is bij uitstek de techniek die ons zo snel mogelijk bij de klimaatdoelen gaat helpen, en tegelijkertijd ook nog eens de industrie in leven kan houden, en energie betaalbaar houdt voor bedrijven en consumenten, ook geen onbelangrijke doelstellingen. 

Nu denkt u terecht: maar is kernenergie niet gevaarlijk? Deze emotie is zeer begrijpelijk. Maar feitelijk staat kernenergie samen met zon en wind bovenaan in het rijtje veiligste energiebronnen, maar dan niet met alle nadelen van zon, wind en waterstof zoals hierboven beschreven. Ook is het kernafval dusdanig te verwerken dat de halfwaardetijd zo kort wordt dat dit veilig en compact kan worden opgeslagen. 

Met medium sized kerncentrales (niet van die hele dure grote) op strategische plekken kun je rechtstreeks duurzame stroom en warmte leveren aan industrie, steden en dorpen, zonder het energienet te overbelasten, zonder miljardensubsidies te pompen in onvoorspelbare stroom uit wind en zon, zonder miljardensubsidies te pompen in onrendabele groene waterstof. 

Helaas ligt er een onterecht taboe op kernenergie. Het associeert bij sommigen met atoombommen en de Russen en de koude oorlog. En uiteraard spelen er ook grote belangen zoals een overlevingsstrategie van Gasunie, dat liever explosieve gassen op hoge druk via pijpleidingen distribueert. Dat is toch niet meer van deze tijd. 

Als je dan toch graag groene waterstof wil maken (als grondstof voor industrie), maak het dan uit kernenergie: je bent gegarandeerd van permanente productie tegen een laag, vast tarief.

Tijd om deze discussie eens niet op emotie maar op feiten te voeren. Bij deze onze bijdrage. 

Pro tip: Stel dat Gasunie haar kerntaak herdefinieert van ‘gastransporteur’ naar ‘duurzame energieleveringszekerheid’, dan past het uitrollen van meerdere medium-sized kerncentrales op strategische plaatsen in het land perfect bij ze. #Omdenken.

Doelen en feiten versus belangen, emoties en wensdenken

Nou zijn we niet tegen experimenten met groene waterstof. Integendeel. We zijn ook geen kernenergie fanboys. Zo zwart-wit is het niet. In de energiemarkt kun je domweg niet op 1 paard wedden. Je hebt een mix nodig, niet afhankelijk worden van 1 techniek, zonder taboes, en meer feiten dan meningen.

Het probleem in energie is dat:

• er taboes zijn op energiebronnen.
• er wordt gedacht uit angst.
• er wordt gehandeld uit wensdenken.
• er wordt gehandeld uit eigenbelang.
• het complexe systeem niet wordt overzien.
• de opinie wordt gemanipuleerd.

Tijd voor meer realisme, minder wensdenken, minder emotie, en heldere doelstellingen in plaats van middelen tot doel te verheffen.