Tunnelvisie

Door de Driekus redactie

Een schok ging door Groningen, groter en langduriger dan een aardbeving: het Dagblad van het Noorden bracht het bericht dat de burgemeester van 050 zou worden vervolgd wegens schennis van de eerbaarheid. Het ongeloof was groot, maar ook: wie verzint zoiets? Het klonk bijna te bizar om níet waar te zijn. De verdediging van de man oogde vaag, en zijn aanzien leek voorgoed weg.

Hij verloor zijn baan, zijn reputatie, zijn geloofwaardigheid. Een rechter veroordeelde hem. En daarmee bleef de suggestie hangen: een beetje een viezerik.

Of toch niet?

Het NRC publiceerde recent een totaal ander beeld. Met pijnlijke, zeer persoonlijke details die de burgemeester nooit publiek had willen maken, maar die hem tegelijk ook ontlastten. Opeens stond hij er niet als dader, maar als slachtoffer van een reeks misverstanden, vooroordelen en enge bureaucratische reflexen.

Kafka in Groningen

Leef je in hem in. Je bent je van geen kwaad bewust. Zonder dat je het weet, bouwen je directe collega’s een grotesk verhaal over je gedrag. Ze toetsen niets bij jou, ze stellen geen controlevragen. En zodra je denkt: dit is met een simpel gesprek recht te zetten, blijkt dat kansloos. Het is al geëscaleerd tot in Den Haag.

Dat is geen naïviteit, dat is slachtofferschap. Slachtofferschap van drie mechanismen:

1. Vooroordelen: “zie je wel, homoseksuelen doen vieze dingen”;
2. Tunnelvisie: losse, onschuldige gebeurtenissen worden kunstmatig tot een patroon geweven en zo wordt van niets een bewijs gemaakt, een verdachtmaking;
3. Hypercorrect handelen: angst bij politie en justitie om zélf te worden beschuldigd van klassenjustitie, waardoor elk signaal tot een ‘casus’ wordt opgeblazen.

Waarom zou je een advocaat meenemen als je denkt dat er slechts een misverstand is? Omdat je niet weet dat je al in een kafkaiaanse maalstroom zit. Als dit een burgemeester overkomt, hoe kansloos is een ‘gewone’ burger? Of overkomt je dit juist als je van dergelijke statuur bent?

Een taboe

Het is een beetje een taboe: veel mannen op deze leeftijd beginnen kwaaltjes te krijgen aan de prostaat. Die groeit namelijk. Plassen wordt moeilijker, kan pijnlijk zijn, en de drang kan plotseling opkomen. Soms lukt plassen dan geheel niet, wat je ernstig belemmert, fysiek en mentaal, dit is een uiterst ongemakkelijke situatie. Er wordt wat lacherig over gedaan, en vaak niet serieus genomen, of beschimpt. Dit leidt ertoe dat veel mannen er niet makkelijk over praten. Dit is zeer privé. En dat was nog maar de minste kwaal van deze man, blijkt uit het NRC-artikel. Zaken die je niet graag in het openbaar hebt. Zeker niet als je zeer gesteld bent op je privacy.

Maar zoals we al eerder schreven, deze schokgolf gaat veel verder dan zijn situatie. Dit raakt politie, justitie, rechtspraak, ministerie en de pers. Dit is nog maar het begin, reken maar op grote naschokken:

De rol van politie

De politie liet zich leiden door aannames en bevestigingsdrang. Geen simpele vraag “wat is er aan de hand?”, maar direct het zwaarste middel. Onschuldige momenten – zelfs tanken – werden verdacht gemaakt en aaneengeregen tot een schuldig verhaal.

Verhoren werden ingestoken vanuit de overtuiging van schuld, met sturing richting een bekentenis. Dat een burgemeester zonder advocaat verscheen, werd niet geïnterpreteerd als vertrouwen in een misverstand, maar als naïviteit of onwil. Hier is niet open geluisterd, maar over iemand heen gewalst.

Er wordt letterlijk een verdachte situatie gecreëerd van onschuldige en ongerelateerde zaken. Zo maak je onschuldige mensen tot verdachten en draai je ze in de penarie. 

Dit in combinatie met hypercorrect handelen (‘wat als ik hier niets mee doe, dan kan ik worden beschuldigd van klassenjustitie, dus ik MOET dit juist oppakken’), is zeer schadelijk. 

Dit ondermijnt het vertrouwen in de politie, en kan alleen leiden tot interne consequenties en herziening van procedures.

Justitie

Het Openbaar Ministerie koos eveneens voor de lijn van schuld. Geen aangifte, geen tweede check, maar wel escalatie tot het hoogste niveau. Angsten regeerden: beter te streng dan te laks. Het is menselijk om patronen te zien waar ze niet bestaan, maar professioneel om juist dan verificatie en tegen-checks te doen.

Dat is niet gebeurd. Het OM toonde wederom een structureel probleem dat daar speelt: te veel vertrouwen op de politie, en redeneren naar schuld in plaats van toetsen of er werkelijk bewijs is en tegenbewijs is.

Dat is zeer schadelijk voor het vertrouwen in justitie, en deze zaak legt dit pijnlijk bloot. Dit kan niet anders dan gevolgen hebben voor mensen en ook interne procedures.

Het lek

Iets wat niet bij DvhN en NRC naar voren is gekomen: hoe kwamen de DvhN journalisten aan de tip? Wie heeft er gelekt? Groningen is een dorp, iedereen kent elkaar. Politie, OM en pers hebben soms wel iets te innig contact. Het is nauwelijks te vermijden. Je woont bij elkaar in de wijk. De kinderen gaan naar dezelfde school. De vrouwen kennen elkaar. Je zit bij dezelfde motorclub. Je spreekt elkaar eens bij Noorderpers. Om maar een paar voorbeelden te noemen. 

Politie en justitie behoren zulke gevoelige dossiers te beschermen, maar er werd gelekt. Het gevolg: publieke veroordeling nog vóór de rechtszaal, en het is ook niet ondenkbaar dat de publicatie heeft bijgedragen aan de rechterlijke veroordeling: beeldvorming is alles helaas tegenwoordig. 

Transparantie vereist dat dit lek wordt onderzocht. Niet om journalisten te straffen – hun bronbescherming is heilig – maar om binnen politie en justitie te voorkomen dat nogmaals levens kapot worden gemaakt door karaktermoord via de krant.

De media

Elke krant, elke journalist wil een grote scoop. Dat zit ook een beetje in het ego. En als je zo’n tip van je bron binnenkrijgt, dan klinkt die bijna zo bizar dat het wel waar moet zijn. Wie verzint dat anders? Bovendien is je bron niet de minste en een goede bekende. Het gevaar is dat je in die bias meegaat. Je gaat je bron geloven. Als je tegelijkertijd een ‘verdachte’ hebt die er heilig van overtuigd is dat het allemaal een misverstand is, en dus niet volledig open denkt te hoeven zijn over de meest persoonlijke omstandigheden, dan bevestigt dit de bias. Met de druk dat wellicht ook andere media gaan publiceren wordt hoor en wederhoor een kwestie van het hoor diep uitgraven, en het wederhoor beperken tot het artikel of zaken voorleggen, en het uitgebreid opschrijven van de aanklacht en het summier feitelijk beschrijven van de verdediging. Want de klok tikt ook. De menselijkheid en de schade die wordt berokkend kwam daardoor niet op het prioriteitenlijstje voor.

Nu werd er na publicatie door pers nog veel over geroddeld. Zo was er een journalist die wist te vertellen dat een agent de burgemeester op heterdaad had betrapt op schennispleging. Dat zou de agent hem zelf hebben verteld. Niets van waar. Mensen smullen stiekem van dit soort verhalen. Roddel, achterklap, fantasie. Hele schadelijke fantasie. Het oordeel stond vast: het was een perverse man.

Zo’n publicatie over iemand met zo’n statuur is karaktermoord, en heeft veel meer zorgvuldigheid nodig. Of zelfs terughoudendheid. Want eenmaal gepubliceerd, ook na eventueel een rectificatie, het beeld en de effecten zijn niet meer terug te draaien. Die verantwoordelijkheid heeft men ook te dragen, juist als onafhankelijke en betrouwbare pers.

Schrijnend was daarom ook de reactie van DvhN op het verschijnen van het NRC artikel. Namelijk: geen reactie. Waarom? In eerste instantie werd natuurlijk gebaald dat de burgemeester NRC wel volledige openheid gaf, en hen niet. Maar wat denk je zelf, na zo’n artikel. Ten tweede natuurlijk dat NRC er wel een veel genuanceerder en gebalanceerder artikel van maakte, met overduidelijk nieuwe inzichten, die het volledige beeld van het DvhN artikel een andere kant op kantelde. Logisch dat dit pijn deed: een stukje ego, en een beetje in je hemd. Maar ook het besef dat je hebt bijgedragen aan een mogelijk onterechte veroordeling, zowel publiekelijk als mogelijk bij de rechtbank is een heel pijnlijke.

Het eerste commentaar sprak boekdelen, er werd vooral op eigen borst getrommeld, en de NRC publicatie werd gedownplayed. De pijn kwam tussen de regels goed naar voren. Na publieke ophef en heftige redactionele discussie over deze houding kwam een beter commentaar. Gelukkig maar. Het is niet de eerste keer dat DvhN bevooroordeeld en met matige wederhoor publicaties maakte over mensen waarvan achteraf bleek dat ze fout zaten, en ook toen vond men het zeer moeilijk om dat toe te geven. Gelukkig is er toch iets van zelfreflectie blijkt nu, maar het moest van ver komen.

De grootste gemiste kans voor DvhN was om na het NRC artikel door te graven: waar is dit fout gegaan bij politie, justitie, ministerie en rechtspraak? En hoe gaan ze dit rechtzetten? Gaan mensen zich daar verschuilen achter ‘ik deed ook maar mijn werk’, of krijgen we de onderste steen boven, zodat zulke kafkaëske situaties nooit weer ontstaan? Hup DvhN, pak door! 

Ministerie

Hier kunnen we kort over zijn: de minister heeft de burgemeester veroordeeld voordat hij schuldig werd bevonden. Ze is gaan varen op politie en justitie en de melding van de CdK, en iedereen heeft de burgemeester laten vallen als een baksteen. Onschuldpresumptie overboord… Dit moet een staartje krijgen. Gaat men het onder het kleed vegen of excuses bieden en voorkomen dat dit nog een keer gebeurt?

Rechter

Tenenkrommend was de belerende toon van de schooljuf, eh, politierechter. Juist van de rechtbank hoor je te verwachten dat zij inzien dat ook politie en justitie fouten maken, dat zij scherp zijn op tunnelvisie en fouten. 

Een veroordeling op één melding, geen aangifte, en het negeren van het medische dossier. Iemand zijn verklaring tegen hem gebruiken. Dit had nooit tot een veroordeling mogen leiden. Maar dat belerende toontje zei alles: 

‘…maar ik vind het ook een goed signaal om aan de samenleving te laten zien, of je nu burgemeester bent, of advocaat, of putjesschepper, of vuilnisman of vrachtwagenchauffeur, dit soort gedrag wordt niet geaccepteerd en wordt bestraft…’

Nu, mevrouw de politierechter, laten wij een belerend toontje naar u aannemen:

Een professionele rechter doorziet hypercorrect en oversensitief handelen bij politie en justitie, wat leidt tot tunnelvisie waardoor juist iemand als burgemeester het slachtoffer kan worden van kafkaësk handelen. Deze zaak toont aan dat politie en justitie niet altijd gelijk hebben en hun dossiers met gezonde argwaan moeten worden behandeld.

Let op: rechtbank Zwolle heeft hier vaker last van gehad en er blijkbaar niet voldoende van geleerd. Dit moet een staartje krijgen. Kan niet anders.

Balans en systeemkritiek

Was hier sprake van kwaadaardigheid? Boze tongen beweren het. Wij denken van niet. Veel betrokkenen handelden waarschijnlijk vanuit vooroordelen, angst, reflex, druk en institutionele bias. Juist dát is het beangstigende: dat mensen die denken correct te handelen samen tóch een onschuldig persoon kunnen vermalen. Er was niemand die even riep: wacht even, zitten we wel goed? Iedereen handelde vanuit het eigen kleine perspectief, maar verloor daarmee het overzicht, de menselijkheid… en de waarheid, tenzij er ineens nieuwe feiten op tafel komen.

Wat nu?

Deze affaire mag niet eindigen met een NRC-correctie en een zucht van opluchting in bestuurlijke kringen. Er zijn harde lessen te trekken, en we verwachten nog wat schokgolven:

• Politie en OM moeten procedures invoeren tegen tunnelvisie en bias.
• Identificeer de herkomst van het lek en borg herhaling via tuchtrecht/ disciplinaire maatregelen.
• Het ministerie moet de onschuldpresumptie respecteren.
• De rechtspraak moet kritisch blijven op politie, OM en dossiers, zeker als ze zwak onderbouwd zijn.
• En de media moeten zich realiseren dat een scoop ook levens kan vernietigen.

De burgemeester is beschadigd voor het leven. Maar als dit leidt tot fundamentele hervorming, kan het zijn dat zijn persoonlijke drama toch nog een maatschappelijk nut krijgt. 

En dáár mag Groningen, en Nederland, hem dankbaar voor zijn. Sterkte.