De NOS legt Box 3 uit en mist de helft

Maar dat mag je dus niet Box 1.5 noemen

Vandaag publiceerde de NOS een artikel over de commotie rond het nieuwe box 3-stelsel. Het artikel stelt de vraag: “Waar gaat de heisa over?” Wie het stuk leest met enige kennis van zaken, merkt al snel dat het antwoord op die vraag er bewust halfslachtig uitziet. De “heisa” wordt grotendeels weggeredeneerd, de kritiek wordt stelselmatig gebagatelliseerd, en de historische context die cruciaal is om dit debat te begrijpen(!) ontbreekt volledig. Dit is geen neutraal uitlegstuk, dit is framing.

De geschiedenis vergeten

Wat er niet in staat.

Box 3 heeft een roerige voorgeschiedenis. Het systeem werkte jarenlang op basis van een fictief rendement: de Belastingdienst veronderstelde dat je een bepaald rendement maakte op je vermogen en belastte je daarover, ongeacht wat je in werkelijkheid had verdiend. Spaarders die tijdens perioden van extreem lage rente nauwelijks iets verdienden, betaalden gewoon mee. Mensen die verlies leden op hun beleggingen, betaalden gewoon mee. De overheid inde belasting over rendement dat er simpelweg niet was. Lalala geld.

Na jarenlang protest, bezwaarschriften en uiteindelijk een gang naar de Hoge Raad werd dit stelsel in 2021 onderuitgehaald. De Hoge Raad oordeelde dat het in strijd was met het eigendomsrecht en het gelijkheidsbeginsel. Miljoenen belastingplichtigen hadden te veel betaald. De teruggave kostte de schatkist miljarden. En terecht. Terugbetalen!

Dát is de context waarbinnen dit “nieuwe stelsel” wordt gepresenteerd als een eerlijke oplossing. Een overheid die jarenlang bewust een onrechtmatig systeem in stand hield, vraagt nu opnieuw vertrouwen. Dat de NOS dit volledig weglaat, is niet een vergissing: het is een keuze die het artikel een fundamenteel andere kleur geeft.

Eén expert, één kant

Het artikel leunt zwaar op één academisch commentator: Aart Gerritsen, universitair hoofddocent aan de Erasmus School of Economics. Hij mag de kritische geluiden één voor één weerleggen, en hij doet dat met stelligheid. “Geen enkel probleem.” “Maar een handjevol mensen.” “Niet redelijk om nog meer cadeautjes uit te delen.” Lekker geredeneerd vanuit de staatskas. Niet vanuit burgers of bedrijven.

De vermogensexperts van ABN AMRO MeesPierson krijgen één alinea. Hun serieuze technische bezwaar dat er belasting wordt geheven over rendement dat “feitelijk nooit is gerealiseerd”, wordt direct gevolgd door Gerritsen die het wegwuift. Er is geen tweede, derde of vierde stem die de kritiek onderbouwt. Dat is geen journalistieke balans. Dat is een rolverdeling: criticasters mogen klagen, de geselecteerde expert legt uit waarom ze ongelijk hebben.

Het liquiditeitsprobleem is geen randgeval

Gerritsen stelt dat het probleem van mensen die geen cash hebben om belasting te betalen, “maar een handjevol mensen” betreft. De NOS neemt dit klakkeloos over.

Maar klopt dat?

Nederland telt tienduizenden directeur-grootaandeelhouders met aandelen in niet-beursgenoteerde bedrijven. Daarboven groeit een hele generatie startup-medewerkers die optiepakketten heeft ontvangen als onderdeel van hun arbeidsvoorwaarden. Deze opties zijn pas verzilverbaar bij een exit of verkoop van het bedrijf — dat kan vijf, tien of vijftien jaar duren. Ondertussen stijgt de papieren waarde van het bedrijf, en ondertussen tikt de belastingplicht.

Je kunt je aandelen niet “even verkopen.” Er is geen markt. Er is geen koper. Er is geen prijs. Toch moet je jaarlijks belasting betalen over de geschatte waardestijging. En als je dat geld niet hebt, moet je (jawel) naar de Belastingdienst voor een betalingsregeling. Alsof dat een normale situatie is.

Dit is geen randgeval. Dit raakt structureel aan de manier waarop moderne bedrijven worden gefinancierd en medewerkers worden beloond.

Belasting op lucht

Het artikel legt keurig uit dat je bij aandelen belasting betaalt over ongerealiseerde winst. Wat het verzuimt te vermelden, zijn de consequenties daarvan op de lange termijn.

Stel: je hebt vijf goede beursjaren. Je betaalt vijf jaar lang belasting over papieren winst. Dan komt jaar zes, en de markt corrigeert fors. Je aandelenwaarde daalt terug naar het beginpunt. Of lager. Wat heb je dan betaald? Belasting over rendement dat er uiteindelijk helemaal niet was. En dat geld krijg je niet terug.

In het nieuwe systeem kun je verliezen verrekenen met toekomstige winsten… maar alleen binnen het nieuwe stelsel, vanaf 2028. Verlies in 2027, het jaar vóór invoering? Pech. En de belasting die je in de goede jaren hebt betaald terwijl de winst uiteindelijk verdampte? Ook pech.

De overheid deelt asymmetrisch mee: in de winst via belasting, maar niet in het verlies via teruggave. Dat is een principieel punt dat het artikel volledig negeert.

Het overgangsprobleem is groter dan “pech of geluk”

Het artikel erkent het overgangsprobleem: wie in 2027 verlies lijdt en in 2028 herstelt, betaalt belasting over een herstel dat eigenlijk slechts een correctie is. Gerritsen noemt dit “pech of geluk” en zegt dat je ook geluk kunt hebben. Dat klopt, maar het is een merkwaardige manier om een structureel nadeel weg te redeneren.

Dit is geen individuele pech. Dit is een voorspelbaar, systematisch probleem dat voor iedereen geldt wiens portefeuille in 2027 daalt. En markten dalen regelmatig. Dat dit niet als serieuze beleidsfout wordt bestempeld maar als “nu eenmaal een startdatum instellen” is een framing die de overheid ten goede komt.

De rekenvoorbeelden zijn gestuurd

De NOS illustreert het spaargeldscenario met iemand die 100.000 euro heeft, 2% rente ontvangt en uiteindelijk 72 euro belasting betaalt. Dat is een bewust gekozen voorbeeld om de indruk te wekken: zie je wel, het valt allemaal mee.

Voor iemand met 500.000 euro spaargeld bij dezelfde rente loopt de belasting al op naar ruim 2.500 euro. Voor iemand met een aandelenportefeuille van 300.000 euro die 15% stijgt (niet ongewoon in een goed beursjaar) gaat het al snel richting 15.000 euro belasting. Aanslagen van die omvang zijn voor veel mensen niet uit lopende inkomsten te betalen. Maar dat lees je krijg je niet.

De marktdynamica wordt genegeerd

Er is nog een gevolg dat het artikel volledig negeert: wat er met markten gebeurt als grote groepen beleggers tegelijk gedwongen worden te verkopen.

Als tienduizenden mensen jaarlijks aandelen moeten liquideren om belasting te betalen, heeft dat een neerwaarts effect op de koersen van diezelfde aandelen. Je betaalt belasting op een waarde die deels verdampt doordat je belasting betaalt. Dit devalueert de waarde van aandelen. En de euro die je aan belasting betaalt, kan niet verder renderen: je loopt dus niet alleen de nominale waarde mis, maar ook het toekomstige rendement op dat bedrag. Over twintig jaar is het verschil enorm. De overheid spendeert en investeert niet. Wie wel investeert wordt vooraf afgeroomd. Dat is een principiële grens.

Conclusie: journalistiek met een agenda

Het NOS-artikel stelt zichzelf op als neutrale uitlegger, maar maakt voortdurend sturende keuzes: welke voorbeelden worden gekozen, welke experts komen aan het woord, welke historische context wordt weggelaten, welke bezwaren worden afgedaan als marginaal. Het resultaat is een tekst die de kritiek op het nieuwe box 3-stelsel wegmasseert als emotioneel en overdreven, terwijl er serieuze principiële en praktische bezwaren bestaan die een eerlijke behandeling verdienen.

De vraag “Waar gaat de heisa over?” suggereert al een vooringenomenheid maar verdient een echt eerlijk antwoord. Dat antwoord is: over een overheid die voor de tweede keer in korte tijd een belastingstelsel invoert dat belasting heft over niet-gerealiseerde en soms onrealiseerbare rendementen, zonder adequate bescherming voor mensen die geen liquide middelen hebben, zonder verrekening voor perioden vóór invoering, en zonder verantwoording voor de schade die het vorige stelsel heeft aangericht.

Dát is de heisa. En die is terecht. En nu nog meer! Wat zijn dit voor Ponteriaanse toestanden, NOS!