Gasgebouw met scheuren

Door Driekus Vierkant

Dit verhaal gaat over de scheuren in het Gasgebouw, de samenwerking tussen Exxon, Shell en de Nederlandse overheid.

Het leek allemaal zo mooi in de jaren ’60. Er was gas gevonden in Groningen! De grootste gasbel van Europa! Schone energie! Beter dan kolen, beter dan petroleum, en beter dan turf. Beetje boren en het gas spoot vrijwel gratis uit de grond. Oneindig veel gas. 

Kernenergie zou pas over 25 jaar op niveau zijn, dus kunnen we 25 jaar lang gratis lekker gas pompen, en een gasstaat bouwen met welvaart en rijkdom. Nederland was België, maar dan met gasbaten.

De Nederlandse overheid had een plan: we gaan dit gas niet goedkoop aan eigen burgers en bedrijven geven, nee we gaan de energiewaarde aan die van olie hangen en tegen marktprijs verkopen. De Nederlandse staatskas zou rijkelijk gevuld worden door eigen burgers, eigen bedrijven, en uiteraard ook met export van gas aan buurlanden. 

De NAM was een samenwerking van Shell en Esso. Hee een Amerikaans bedrijf, denkt u? Ja, want Nederland had niet lang daarvoor de Marshallgelden gekregen om de economie op te bouwen. Esso wilde wel investeren, en zeker ook meeverdienen aan olie- en gasbaten.

De Nederlandse overheid wilde echter niet dat Shell en Esso er met de miljarden vandoor gingen. Er werd een geheime deal gemaakt: Shell en Esso krijgen exclusief het recht om dat hele Groningerveld leeg te pompen, maar het leeuwendeel van de opbrengsten gingen naar de Staat der Nederlanden. Daartoe werd EBN opgericht: Energie Beheer Nederland, dat samen met de NAM de centjes verdeelde. De deal bleef geheim, want Shell en Esso wilden niet dat andere landen ook zulke deals gingen sluiten, en de overheid wilde niet dat het grote publiek wist dat zijzelf de grootste financiële belanghebbende achter de gaswinning was.

Zo ontstond het Gasgebouw, een van de grootste publiek-private samenwerkingen van Nederland, en met succes: er werden miljarden verdiend. Een grote industrie ontstond rond het oppompen van het gas (NAM), het distribueren van het gas (Gasunie) en het verhandelen daarvan (eerst Gasunie zelf, daarna GasTerra). GasTerra werd het rijkste bedrijf van Nederland: nauwelijks kosten, en miljarden omzetten. Dat smaakte naar meer, dus ging GasTerra ook internationaal handelen. Russisch gas, Noors gas. Noorwegen pompte, Gasunie distribueerde en GasTerra verkocht. Hoe de Europese gasmarkt werkt, is een Nederlandse vinding. Oet Grunn!

Shell en Esso verrijkten hun aandeelhouders. En de Nederlandse staat? Het is lastig te achterhalen waar de gasbaten aan werden opgemaakt. Dat ze op zijn gebrand is duidelijk, net als het gas. Er was geld in overvloed en elk kabinet had genoeg hobby’s om het aan uit te geven: ambtenaren, uitkeringen, en infrastructurele hobby’s bijvoorbeeld, zoals de Betuwelijn, Schiphol, de Noord-Zuid-lijn, Musea, de Rotterdamse Haven. Bar weinig van deze gelden kwamen in Groningen terecht: het was net als in de tijd van de veenwinning een energiekolonie.

Nederland werd zo verslaafd aan de gasbaten dat het niet genoeg bleek. Er kwamen energieheffingen. Zogezegd voor het milieu, om het verbruik te dempen, maar in realiteit om nog meer geld bij eigen burgers en bedrijven op te halen. Gek genoeg kregen buurlanden Nederlands gas goedkoper, en werd er veel minder geheven dan in Nederland zelf, terwijl het gas hier vandaan kwam. Nederlanders gingen de hoofdprijs betalen. De overheid was Rupsje Nooitgenoeg. De bedrijven die juist vanwege de goedkope aanwezigheid van energie naar Nederland kwamen, begonnen te zuchten onder de zwaar toegenomen energietarieven. Sommigen gingen failliet, anderen verplaatsten hun productie. 

Ja en dan die aardbevingen. Mensen die zich zorgen begonnen te maken over de impact van gaswinning op de bodem werden voor gek verklaard, een paria. Duidelijke aardbevingen werden weggezet als natuurverschijnsel, en elke relatie tot gaswinning werd weggehoond. Decennialang werden Nederlanders genegeerd, voorgelogen en weggezet. Tot er geen ontkennen meer aan was. Toen begon het downplayen en frustreren. Door de NAM. Zeker. Maar ook door de eigen overheid, die zich achter de NAM verschool. 

Dit is typisch junkiegedrag: zo verslaafd aan geld dat er roofbouw wordt gepleegd op de omgeving, op de mensen, en uiteindelijk op zichzelf. Hoogst onbetrouwbaar. Het heeft de Groningers extreem veel energie gekost om het Gasgebouw tot verantwoordelijkheid te roepen. 

In tijden dat er geld wordt verdiend als water, zijn partijen goede vrienden. De echte betrouwbaarheid laat zich pas zien bij tegenslag: waarbij er geen gas meer kan worden gewonnen, er geen inkomsten meer zijn, maar er voor lange termijn wel grote schadeposten zijn.

Je kan terecht genoeg kritiek hebben op de Nederlandse overheid: het verschuilen, het extra hard doorpompen na de grootste aardbeving, het zwalken met beleid, de extreme overhead, de inefficiëntie, en de stroperigheid. Deze junk is echter afgekickt van de gasbaten. Nu nog van de energieheffingen.

Van samenwerken met Shell en ExxonMobil (voorheen Esso) is geen sprake meer. Zij doken en duiken weg voor hun verantwoordelijkheid. Terecht mogen zijn verwachten dat schadevergoeding redelijk is, aangezien zij hun deel van de rekening moeten betalen. Het argument mag alleen niet worden misbruikt om eerst jarenlang wel de vruchten te plukken, maar als er kosten zijn, zich te drukken. Wees dan een grote jongen en betaal dat tikkie. 

Want de ruzie tussen de Staat en Shell + Exxon blijft niet bij alleen de schadevergoeding. Shell en Exxon maken ook aanspraak op het resterende gas dat in de Groninger bodem zit, ze eisen schadevergoeding omdat ze dit niet meer kunnen oppompen en verkopen. Je kan niet allebei tegelijk willen. 

En alsof dat niet genoeg is, maken ze ook ruzie over de gasopslagen. Nederland buffert gas in de lente en zomer, om het in de herfst en winter te kunnen gebruiken. De NAM beheert de gasopslagen maar heeft geen zin om die te vullen. Dat leidde deze winter tot een gevaarlijk laag bufferniveau. Er is momenteel geen partij bereid om de gasopslagen te vullen, en dit moet per 1 april starten. Shell en Exxon zetten hiermee Nederland onder druk. 

Daarnaast wil Exxon heel graag Amerikaans LNG gas aan Nederland verkopen. Exxon doneerde bovendien grif aan Trumps inauguratiefonds en zag vervolgens hoe Trump op dag één de Amerikaanse LNG-export naar Europa weer opengooide. Met het conflict bij Iran zijn de gasprijzen exorbitant gestegen. De Europese gasprijzen stegen in één week meer dan 60%, precies op het moment dat Exxons nieuwe LNG-terminal in Texas opende.

Elk op zichzelf staand conflict tussen Nederland en Shell + Exxon lijkt een logisch verklaarbare. Maar de combinatie ervan riekt naar chantage en hoog spel over de rug van de Nederlandse belastingbetaler en de Nederlandse burgers en bedrijven.