Pro eerlijk, pro sociaal, pro rechtvaardig

Driekus grinnikte want had het al voorspeld. PvdAGroenLinks of eigenlijk GROENLINKS(pvda) identificeert zich nu als Pro. Dat is de afkortings van Progressief.

En Pro verklaart enthousiast te staan voor een eerlijker, socialer en rechtvaardiger Nederland. Toen moest Driekus nog meer grinniken. Want op het eerste gezicht klinkt dit mooi. Wie kan erop tegen zijn? Tot je iets dieper nadenkt over eerlijker, socialer en rechtvaardiger. Hoe dan? Het blijken nogal holle frasen, open deuren.

Maar als je nog iets dieper nadenkt over eerlijker, socialer en rechtvaardiger, dan kom je erachter dat er iets niet klopt. Want eerlijk is niet sociaal, en sociaal is niet eerlijk!

Sociaal en eerlijk zijn conflicterende morele categorieën.
Sociaal is een uitkomstnorm: het gaat over wat de zwakkere krijgt. En eerlijk is een procesnorm: het gaat over of de weg ernaartoe deugt. Die twee kunnen samenvallen, maar doen dat vaak ook niet.

Sociaal is oneerlijk
Neem herverdeling via belasting. De uitkomst (armen krijgen meer) is sociaal. Maar de procedure (de staat neemt dwingend geld af van iemand die het verdiend heeft) is niet eerlijk. De ontvanger heeft geen claim op dat geld op basis van verdienste of overeenkomst. De claim is puur: ‘jij hebt meer dan een ander.’ Dat is een moreel argument, maar geen eerlijkheidsargument. Het is een solidariteitsargument. Solidariteit en eerlijkheid zijn niet hetzelfde, maar elkaars tegenpolen.

Eerlijk is asociaal
Een vrije markt die volledig eerlijk functioneert (gelijke regels, geen fraude, vrije concurrentie) produceert ongelijke uitkomsten. Iemand die pech heeft, ziek wordt, in een krimpregio geboren is: die kan eerlijk behandeld zijn door het systeem en toch arm eindigen. Eerlijk betekent niet gelijk. Het systeem hoeft niemand te discrimineren om toch iemand te ruïneren. Asociaal.

Politieke trucs
De politieke manipulatie is om ‘sociaal’ te laden met de morele kracht van ‘eerlijk’. “Het is niet meer dan eerlijk dat rijken meer bijdragen.” Maar dat is geen eerlijkheidsuitspraak: het is een voorkeur voor herverdeling, gekleed in eerlijkheidstaal. Als je die laag eraf trekt, blijft er een waardeoordeel over, geen logische noodzaak. Omgekeerd wordt eerlijk door libertairen soms gebruikt om elke sociale claim af te wimpelen. “Jij hebt er geen recht op.” Dat klopt procedureel, maar negeert dat eerlijkheid ook vraagt: waren de startposities eerlijk? Erfenis, geboorteland, ouders, die zijn niet verdiend. Een volledig procedureel eerlijkheidsbegrip dat startposities negeert, is oneerlijk.

Eerlijk versus sociaal
Sociaal wil gelijke uitkomsten afdwingen, met voorrang, ook al presteren mensen niet gelijk.
Liberaal wil gelijke kansen op basis van merites, inzet en risico, met verschillende uitkomsten. Een samenleving die alleen sociaal is, wordt paternalistisch en beloont passiviteit. Een samenleving die alleen eerlijk is, wordt koud en negeert kansenoneerlijkheid bij de start. In een eerlijke politieke discussie zou je moeten erkennen dat men hier een afruil maakt, en dat men verantwoording verschuldigd is aan degene van wie je afpakt. Dat gebeurt zelden. Men roept eerlijk als men sociaal bedoelt, en ontloopt zo de morele rekening.

En hoe zit het met rechtvaardigheid?

Eerlijk is een individuele norm: het gaat over de verhouding tussen wat iemand inbrengt en wat iemand terugkrijgt. Rechtvaardig is een systeemnorm: het gaat over of de regels en uitkomsten van een samenleving als geheel deugen. Die twee kunnen botsen, en doen dat vaker dan je denkt.

Eerlijk zonder rechtvaardig

Een slavenhouder die zijn slaven “eerlijk” behandelt binnen de regels van het slavernijsysteem, handelt eerlijk in procedurele zin (hij houdt zich aan de afspraken) maar het systeem zelf is diep onrechtvaardig. Eerlijkheid binnen een slecht systeem legitimeert dat systeem niet.

Dichter bij huis: een werkgever die iedereen exact hetzelfde uurloon betaalt, handelt eerlijk in de strikte zin. Maar als de functie structureel zwaarder is voor mensen met een beperking, of als het loon simpelweg te laag is om fatsoenlijk van te leven, dan klopt de uitkomst niet, ook al was de procedure vlekkeloos.

Rechtvaardig zonder eerlijk

Positieve discriminatie is het klassieke voorbeeld. Een minder gekwalificeerde kandidaat krijgt de baan boven een beter gekwalificeerde, omdat de eerste tot een ondervertegenwoordigde groep behoort. Tegenover het systeem (historische achterstelling corrigeren) kan dat verdedigbaar zijn als rechtvaardig. Tegenover de individuele verliezer is het aantoonbaar oneerlijk, hij wordt beoordeeld op iets buiten zijn controle en verdienste. Afkomst of sekse versus merites, het doet zelfs een socaal-liberaal diep pijn, niet alleen omdat het leidt tot lagere kwaliteit van de output, maar het tast het basisprincipe van gelijkheid in de grondwet diep aan.

Hetzelfde geldt voor collectieve straffen, groepsaansprakelijkheid, of erfbelasting die generaties treft voor keuzes die zij niet maakten.

Waar de verwarring ontstaat

Rechtvaardigheid wordt vaak gebruikt als een hoger beroep om individuele eerlijkheid te overschrijven. “Ja, het is misschien niet eerlijk voor jou persoonlijk, maar het is wel rechtvaardig voor de samenleving.” Dat argument is soms legitiem – maar het wordt te gemakkelijk ingezet als vrijbrief. De persoon die de rekening betaalt, verdwijnt achter het abstracte collectief.

Omgekeerd wordt eerlijk soms ingezet om systeemkritiek te blokkeren. “Ik heb me aan de regels gehouden, dus het resultaat is eerlijk.” Maar als de regels zelf scheef zitten (door lobby, erfenis van ongelijkheid, of structurele uitsluiting) dan is procedurele eerlijkheid een schild voor onrechtvaardigheid.

Eerlijk versus rechtvaardig

Eerlijk vraagt: kloppen de verhoudingen tussen deze mensen, in deze situatie? Rechtvaardig vraagt: klopt het systeem als geheel, gemeten aan een hogere norm?

Eerlijkheid werkt van onderop (individu naar systeem). Rechtvaardigheid werkt van bovenaf (systeem naar individu). Ze kunnen elkaar versterken, maar ook direct tegenwerken.

Het politieke misbruik zit hem hierin: rechtvaardigheid wordt ingeroepen om individuele eerlijkheid te omzeilen, zonder de rekening te verantwoorden aan degene die hem betaalt. En eerlijkheid wordt ingeroepen om systeemkritiek af te houden, zonder te erkennen dat de spelregels zelf het product zijn van macht en geschiedenis.

Beide begrippen verdienen precisie. Welke politici weten deze precisie toe te passen en welke politici maken de discussie diffuus of manipuleren je door ze bewust of onbekwaam te vermengen?

Drie voorbeelden van oneerlijk en onrechtvaardig

1. Voorrang statushouders op woningen

Oneerlijk: de individuele burger die jaren op een wachtlijst staat, met aantoonbare woonurgentie, wordt gepasseerd door iemand die die wachttijd niet heeft doorlopen. De verhouding tussen inbreng (belasting betalen, regels volgen, geduld opbrengen) en terugkrijgen (voorziening) is scheef. Er is geen verdienste-argument voor de voorrang, alleen een categorisch argument: statushouder zijn.

Onrechtvaardig: het systeem creëert twee klassen urgentiezoekers met ongelijke rechten, op basis van herkomst. Dat is precies het soort structurele ongelijkheid dat rechtvaardigheidsdenken juist wil uitbannen – maar hier wordt het door de overheid zelf ingebouwd. De rechtvaardigingspoging (“we hebben internationale verplichtingen”) verschuift de rekening naar een derde partij die geen stem had in die afweging.

De tegenstrijdigheid is dat de maatregel sociaal (statushouders hebben onderdak nodig) is maar noch eerlijk, noch rechtvaardig tegenover de verdrongen woningzoeker.

2. Box 3 en fictieve rendementen

Oneerlijk: de belasting wordt geheven over een rendement dat er feitelijk niet is. Iemand die spaart en netto verlies lijdt door inflatie of negatieve rente, betaalt toch belasting over fictieve winst. De verhouding tussen werkelijk inkomen en belastingplicht is volledig losgezongen. Dat is niet een kwestie van politieke voorkeur – het is reken-oneerlijkheid.

Het nieuwe systeem (werkelijk rendement belasten, maar papieren koerswinsten meetellen zonder verliesverrekening) repareert dit niet – het verplaatst de willekeur. Wie een aandeel ziet stijgen en daalt voor hij verkoopt, betaalt over de stijging zonder compensatie voor de daling. Realisatie doet er niet toe, verlies doet er niet toe. Alleen de fiscale teller telt.

Onrechtvaardig: een belastingsysteem dat structureel meer int dan op basis van werkelijke draagkracht verschuldigd is, en dat bovendien asymmetrisch is (winst telt, verlies niet), is in strijd met het draagkrachtbeginsel dat de rechtvaardigingsgrond van inkomstenbelasting is. Het systeem ondermijnt zijn eigen morele fundament.

De harde realiteit is dat de overheid box 3 nodig is als inkomstenbron en heeft geen politieke urgentie om het eerlijk te maken, want de gedupeerden zijn vermogenden, en die zijn electoraal ongeschikt als slachtoffer.

3. Accijnzen en tarieven onder klimaatsmoes

Oneerlijk: de lasten worden opgelegd aan burgers en bedrijven met het argument dat zij gedragsverandering moeten financieren, maar de opbrengsten vloeien grotendeels naar de algemene middelen, niet naar klimaatinvesteringen. De koppeling tussen doel (CO2-reductie) en middel (accijnsheffing) is retorisch, niet functioneel. Wie betaalt, betaalt niet voor het klimaat – hij financiert de begroting, met een groen etiket erop.

Bovendien zijn de lasten regressief: lage inkomens geven een groter deel van hun besteedbaar inkomen uit aan energie en brandstof. De hoogste tarieven treffen dus relatief harder wie het minst kan dragen – het tegenovergestelde van wat een rechtvaardig belastingsysteem beoogt.

Onrechtvaardig: als een systeem zegt klimaat te dienen maar feitelijk koopkracht afpakt, bedrijven wegjaagt en armoede vergroot, faalt het aan zijn eigen doelstelling én aan de achterliggende rechtvaardigingsgrond. Een maatregel die zijn doel voorbijschiet en netto schade aanricht, kan niet rechtvaardig zijn – ook niet als het klimaatdoel zelf legitiem is.

De tegenstrijdigheid is dat de overheid het klimaatframe misbruikt om belastingverhogingen door te voeren die politiek anders niet haalbaar zijn. Het frame beschermt de maatregel tegen kritiek want wie de accijns bekritiseert, bekritiseert “het klimaat.”

Politieke spagaten met eerlijk, sociaal en rechtvaardig

De drie voorbeelden zijn variaties op hetzelfde patroon. Een moreel onbetwistbaar doel (vluchtelingenhulp, vermogensbelasting, klimaat) wordt gebruikt als legitimatie voor een maatregel die bij toetsing aan eerlijkheid en rechtvaardigheid niet deugt. De rekening wordt neergelegd bij een partij die geen stem had in de beslissing, en die stem wordt onderdrukt doordat kritiek moreel wordt gestigmatiseerd (“je bent tegen vluchtelingen / tegen belasting / tegen het klimaat”).

Dat is niet beleid, dat is morele dekmantel voor machtsuitoefening en het binnenharken van belastinggeld.

Drie Kusjes van filosoof Driekus