HBO Fatsoensdiploma

Prachtige observatie van Martin Sommer over de groei van deskundigen die feiten inzetten voor hun moraal en bemoeienis met een ander.

Wat was Nederland toch goed op weg. Het meest tolerante landje ter wereld. Niet omdat we allemaal zo deugden – integendeel, we leefden erop los – maar omdat we elkaar met rust lieten.

Rij wat je wil, eet wat je wil, woon zoals je wil, maak grappen zoals je wil, geloof wat je wil, hebt seks met wie je wil (ja wel met consent), kleed je zoals je wil, denk wat je wil en zeg wat je wil.

De overheid regelt het vuilnis, de dijken en de wegen, de buurman regelt zijn eigen zaken en jij bent lekker helemaal jezelf, hoe afwijkend je ook moge zijn. Nou en, lekker belangrijk. Een echt vrij land!

Anno 2026 is dat niet meer. Hoe kan dat nou, dat we al die vrijheid kwijt zijn geraakt, elkaar de maat nemen, elkaar inperken, en elkaar wegzetten? De bemoeienis is terug, en die wordt zelfs via de overheid uitgespeeld, die wil bepalen wat je eet, hoe je je verplaatst, hoe je je huis verwarmt, hoe je met je werkgever vergoedingen afspreekt, zelfs welke woorden je wel of niet zou moeten gebruiken.

Sommer wijst naar een interessante ontwikkeling: de gestudeerde, de deskundige. Iedereen kon gaan studeren. Een studie zegt niet zoveel meer over intellect, of werkelijk academisch niveau. De klassieke academicus stelt zichzelf ten vrage. Hij zweeft intellectueel als het ware boven zichzelf en zoekt de zwakste plek in de eigen redenering. De gediplomeerde doet tegenwoordig het omgekeerde: deze heeft niet alleen een mening maar ook een moraal, en zoekt daar feiten bij ter onderbouwing.

En dankzij het diploma krijgen hordes afgestudeerden toegang tot commissies, adviesraden, redacties en ministeries. Zij zijn de deskundigen. En deskundigen weten het beter. Die weten welk eten gezond is. Die weten hoe jij moet boeren. Die weten hoeveel belasting jij af kan dragen. Die weten welke woorden jij mag gebruiken, en ze weten welke grappen jij mag maken.

Want humor is gevaarlijk. Humor relativeert en relativering ondermijnt de moraal. Bovendien grijpt humor in op emotie, en emotie is het perfecte slachtoffer: er is geen bewijs nodig, gevoel volstaat. Het gevoel als feit, belangrijker dan het werkelijke feit.

Een moralist heeft een dader nodig. Zonder dader geen slachtoffer, en zonder slachtoffer geen invloed, geen podium. De moralist toont aan de wereld hoe zij deugt. De schandpaal is een selfie.

Wie zich het meest gekwetst verklaart, wint. Wie het meest overtuigend deugt, stijgt. Gepresenteerde feiten zijn decoratief en selectief, weggelaten waar ze de moraal niet steunen, vervangen door gevoelens als feiten waar echte feiten ontbreken.

De moralist is geen leugenaar. Deze is er oprecht van overtuigd dat zijn gevoel de hoogste vorm van kennis en moraal is. Dat is veel gevaarlijker dan een leugenaar. De zelfverklaarde deskundige die niet weet dat hij redeneert vanuit conclusie naar bewijs.

Nederland kwam uit een tijd waarin we diezelfde verstikkende cultuur kenden: de dominee wist wat goed voor je was. Je was protestants, of katholiek, en de ander was fout. Geen nuance. De partijcommissaris die de juiste lijn bewaakte. Even proefde Nederland aan echte vrijheid, aan echte progressieve gelijkwaardigheid. Niet uit acceptatie maar uit pragmatische koele desinteresse: tolerantie. 

De vorm is veranderd, de structuur is hetzelfde: een klasse die de moraal beheert, en de taal controleert, en iedereen die zich verzet wegzet als onwetend, als gevaarlijk, als wappie, als anti-establishment, en wordt gecanceld. 

En daar zit de werkelijke paradox. De zelfverklaarde toleranten zijn de minst tolerante mensen in dit land. Niet toevallig, maar structureel: wie de moraal bezit heeft tolerantie niet nodig. Tolerantie is immers voor mensen die twijfelen, die ruimte laten voor het geval ze het mis hebben. De moralist twijfelt niet. Die weet het.

Hou ze een werkelijk liberale spiegel voor: gelijke behandeling, vrijheid van meningsuiting, het recht om je te vergissen, en ze worden nijdig. Want echte vrijheid bedreigt hun positie. Een samenleving die elkaar werkelijk met rust laat heeft geen moralisten nodig. Integendeel. En dat maakt al die deskundigen met hun ZZP-adviesbaantje of (semi-)overheidsfunctie overbodig.

Houd ze die (lach)spiegel via humor voor en de reactie op hun eigen spiegelbeeld is nog heftiger, woest, verontwaardigd, gekwetst en ze cancelen je: die arme slachtoffers toch. Humor is de laatste verdedigingslinie van de vrije geest, ze weten het, en ze kunnen het niet laten dit in te perken.

Drie Kusjes van Driekus, het morele kompas dat altijd naar het Noorden wijst.