Zuidelijk Westerkwartier

Door de Driekus Vierkant redactie

Patronen. Je kent ze wel. Lekker tussen de houtsingels daar rond Lutjegast en Topweer schieten met patronen ter oefening daar bij de Friese grens, om de Friezen te laten weten dat we er klaar voor zijn. 

Het Zuidelijk Westerkwartier is onze defensielinie met Friesland, en als het nodig is dan zetten we de hele boel onder water, zo diep dat hun fierljepstokken het niet redden.

Maar patronen betekent ook iets anders. Namelijk dat je vaker dezelfde structuur tegenkomt. Nu was het toeval dat Driekus de grens aan het inspecteren was en plots ergens bij een tochtig viaduct onder de A7 werd belaagd door twee vrouwen. Dat is Driekus niet vreemd, maar in dit geval gaven ze niet hun telefoonnummers maar een dik pak dossier. 

Over de vervlechting van natuurbeheer (daar gaan we weer!) en in dit geval een zonnepark. En zij zagen een patroon. Of Driekus dat ook zag? Yep.

Het Zuidelijk Westerkwartier heeft drie problemen:

Ien: de gemeente Westerkwartier (nooit eerder van gehoord, maar het is dan in feite ook bijna Friesland) moet energie opwekken, want ze heeft zichzelf in 2020 vastgelegd op 0,35 TWh hernieuwbare energie in 2030 en zit nog maar op een derde van dat doel. 

Twa: de houtsingels, het karakteristieke elzensingellandschap (hoe zeg je dit op zijn Fries?) dat al eeuwen het gezicht van dit gebied bepaalt, verkommert. Van de duizend kilometer aan singels die er ooit waren, staat er nog maar een fractie actief onder beheer. Elzen moeten elke zeven jaar worden afgezet; doe je dat niet, dan gaan ze dood. 

Trije: het ooit door mensen afgeplagde veengebied oxideert. Er komt CO2 vrij, en de provincie en het waterschap voeren al jaren een kostbare gebiedsontwikkeling uit om de waterpeilen te verhogen en natuur te herstellen.

De gemeente Westerkertier heeft daar één briljante oplossing voor gevonden: een maatschappelijke tender voor een zonnepark van zestig hectare. De initiatiefnemer die wint, mag de panelen neerzetten én moet de houtsingels herstellen én moet de vernatting aanpakken. Drie vliegen in één klap. Of zoals ze daar in Friesland zeggen: Trije fûgels mei ien stien.

Het klinkt slim. Maar dat is het niet.

Natte natuur met zonnepanelen

Het gebied voor het zonnepark ligt precies in het veenontginningsgebied ten zuiden van de A7, het gebied waar men de waterpeilen wil verhogen om veenoxidatie te stoppen.

Stroom en water samen, dat is echt briljant. Dat niemand daar eerder op is gekomen. Zelfs Faraday, Tesla, Edison en Volta kunnen hier niet aan tippen. Het niveau van ambtenaren en raadsleden in Westerkwartier is ongekend, geef die mensen een Nobelprijs voor de vrede.

Hogere waterpeilen en zonnepanelen op de grond zijn geen gezellig koppel. Natte, instabiele veenbodem is eufemistisch gezegd een uitdaging voor de funderingen en infrastructuur van een grootschalig park. De gemeente spreekt van “natte natuur onder de panelen” als wenselijke optie. Maar natte natuur onder panelen is een fundamenteel ander en veel duurder project dan een normaal zonnepark. Oftewel, een slechte business case voor een commerciële ontwikkelaar.

Geen hectares en geen stroomnet

Een zonnepark van 65 MW kan niet worden aangesloten op het lokale TenneT-net, dat al vol zit. Het moet op een hoger spanningsnet. Dat maakt de businesscase voor iedere ontwikkelaar nog minder aantrekkelijk. De ChristenUnie-fractievoorzitter in de gemeenteraad vermoedde bovendien al hardop dat die zestig hectare gewoon niet gevonden gaat worden, omdat alle boeren al benaderd zijn en niemand zijn grond wil verkopen. 

Achterstallig onderhoud 

De gemeente presenteert het herstel van het singellandschap als een van de doelen van de gebiedstransformatie. Maar als dat herstel zo urgent is, en dat is het, want het gaat om een uniek cultuurlandschap (jawel, geen natuur) dat decennialang is verwaarloosd… waarom is de financiering dan volledig afhankelijk van of een commerciële parkbouwer wil inschrijven op een tender? En waarom het achterstallig onderhoud afwentelen op een ontwikkelaar van een zonnepark? 

Verstrengeling

Wat de gemeente in werkelijkheid heeft geconstrueerd is een financieringstruc. Drie publieke opgaven: energie, landschap en water, worden op het paneel gelegd van één private initiatiefnemer, die dat alles moet combineren in een plan dat rendabel genoeg is om zijn investeerders tevreden te stellen. Als zo’n initiatiefnemer zich al meldt. En als die een plan indient dat technisch werkt. Er is vooral veel wensdenken.

Nieuw college

En als het nieuwe college de tender niet intrekt. Want dat college wordt op dit moment geformeerd. De grootste partij VZ Westerkwartier is groot tegenstander van het park. Sterk Westerkwartier idem. SGP idem. Fractievoorzitter Kiekebeld van VZ: “Ik ga ervan uit dat het er niet komt. Als wij op tijd zijn, dan kunnen we dit tegenhouden.” 

Tender erdoorheen geduwd

Maar die weet het niet zeker. Want de tender is uitgeschreven op 17 maart 2026, geheel toevallig of geheel niet toevallig uitgerekend de dag vóór de verkiezingen, door een college dat wist dat het vertrok. Partijen die in de stemwijzer aangaven tegen zonneparken op landbouwgrond te zijn, stemden in de raad toch voor doorgaan met de zoektocht, omdat het “bestaand beleid” is. Dat is de klassieke spagaat: beleid dat je hebt vastgesteld verplicht je tot uitvoering, ook als het politieke landschap is verschoven en er nieuwe inzichten zijn gekomen. Is ook hier weer druk op raadsleden uitgeoefend?

Ondemocratisch

Laat dat alemaal even bezinken in je natte bodem. Het vertrekkende college, waarvan de coalitiepartijen VZ en Sterk al publiekelijk afstand hadden genomen van het plan, schreef de tender uit op de dag voor de verkiezingen. Niet nadat de raad daarmee had ingestemd: oppositiepartijen noemden dat expliciet kwalijk. Gewoon: doen. Voldongen feit creëren. Opvolger mag uitleggen hoe het zit. Lekker democratisch.

Participatie?

De eigen rekenkamer van de gemeente had al vastgesteld dat participatie bij energiebeleid niet deugt. Het college baseerde zijn conclusie dat er draagvlak was op een “goede indruk” na een informatiesessie met maar 24 mensen die kwamen opdagen omdat er nauwelijks communicatie over was geweest. Wederom een voorbeeld van ‘participatie’ voor de bühne: de plannen waren al gesmeed, er werden voor de vorm wat sessies georganiseerd, maar de uitkomst stond al vast. De Noordelijke Rekenkamer voegt daar provinciaal niveau aan toe: ook de provincie voerde geen actorenanalyse uit, betrok inwoners niet regionaal, en Provinciale Staten werden niet gekend in de keuze voor een voortgangsrapportage in plaats van een RES-herijking. Dit is geen inspraak. Dit is geen democratie, dit is de bips afvegen met democratie. Het is anti-democratie.

De reactie van het college van Westerkwartier op het rekenkamerrapport is veelzeggend: ze zijn “ongelukkig” met de conclusies, vinden de toon “te kort door de bocht”, en claimen vooruitstrevend te zijn geweest. Tegelijk nemen ze aanbeveling 3 over en noemen als voorbeeld van hoe het beter moet… precies het zonnepark-dossier. Dat is ofwel naïef, ofwel cynisch: het dossier dat de bezorgde burgers aanhalen als bewijs van falende participatie, wordt door het college gebruikt als bewijs van vooruitgang. Kafka leeft en woont in het Zuidelijk Westerkwartier!

Provinciale tegenstrijdigheid en verstrengeling

De Provincie Groningen besloot op 20 december 2023: geen nieuwe zonneparken op landbouwgrond boven op de RES 1.0. En terecht. Landbouwgrond levert voedsel op. Zon kun je beter op daken opwekken. En er wordt al teveel zonnestroom opgewekt in deze provincie en dat leidt tot netcongestie waardoor er geen zonneparken meer kunnen worden aangesloten, haha. Bovendien zijn stroomprijzen uit zon regelmatig negatief, dus zou er subsidie bij moeten om het park überhaupt rendabel te krijgen, en je weet wie die subsidies ophoest: niet de gemeente of de provincie maar jij: de belastingbetaler.

Anyway. Dat provinciale besluit leek een rem. Het zonnepark Zuidelijk Westerkwartier is dus kwetsbaar: valt het wel of niet onder de RES 1.0-afspraken? De bezorgde bewoners betwisten dat. De gemeente lijkt het te claimen. Maar de provincie is tegelijk gebiedspartner in het Zuidelijk Westerkwartier. Ze financiert de natuurontwikkeling, ze zit aan tafel bij de gebiedsontwikkeling, ze heeft belang bij het doorgaan van de plannen. Regelgever en belanghebbende in één. Wie beoordeelt straks of dit zonnepark binnen of buiten de RES 1.0-afspraken valt? Juist: de provincie. De WC Eend van het Noorden.

Petitie!

Meer dan zeshonderd bezorgde bewoners tekenden een petitie. De Noordelijke Rekenkamer bevestigde het bredere patroon: op alle niveaus, gemeentelijk, regionaal, provinciaal, was participatie een procedure, geen inhoud. Bezorgde burgers sturen brandbrieven naar de gemeente.

En nu heeft datzelfde college, in zijn laatste dagen, een tender uitgeschreven die een nieuw college voor het blok zet, in een gebied waar de bodem stijgt en natter moet worden terwijl er panelen op moeten, waar het net vol zit, waar de houtsingels al generaties lang wachten op structurele financiering, en waar meer dan zeshonderd mensen zeggen: niet hier. Maar de rekening voor als het misgaat? Die ligt al klaar. Voor de bewoners, de boeren, en het landschap.

Iemand nog zin om een zonnepark te beginnen? Wel je eigen stevels meenemen! Je moet ook zelf een stroomaansluiting regelen. En land kopen. En houtwallen onderhouden. En het land nat houden. Want daar heeft de gemeente Westerkwartier geen tijd voor. De ambtenaren zijn namelijk veel te druk met. Eh. Inspraakavonden organiseren! Oh wacht…