Vol is niet vol

Door Elek-Driekus

Paniek! Peeuw! Het stroomnet in Groningen is vol! 

Wie in Groningen een zonnepark of een fabriek aan wil sluiten, krijgt te horen dat het net vol is. Je komt op een wachtlijst, en de maatschappelijke impact en economische schade zijn groot. 

Wat houdt een vol net eigenlijk in, denkt u dan? Stroomleidingen die in brand vliegen? Ontploffende transformatorhuizen? Alle elektronen terug naar Elektronië?

Wij lazen even het 49 pagina’s tellende rapport van TenneT. En wat blijkt? Het net in Groningen is fysiek helemaal niet vol. Het is op papier volgeboekt. En dat is heul wat aans.

Invoeding

Het TenneT-rapport gaat specifiek over stroom die het net in gaat, niet over stroom die eruit wordt gehaald. Er komt soms te veel stroom binnen door windmolens en zonneparken en dat levert op sommige plekken piekbelasting op. Vroeger stemden we de aanlevering van stroom af op de vraag. Nu bepalen zon en wind hoeveel stroom er het net in wordt gejaagd. Dat is de kern van het probleem, het is een nadelig gevolg van de energietransitie.

Let op: warmtepompen, airco’s en laadpalen zijn niet het probleem hier, ze helpen juist op een zonnige middag om de piek af te vlakken. Die maken het net minder vol. 

Niet vol: dubbel uitgevoerd

De pieken zijn overigens geen probleem zolang alles het doet. Maar wat als er een deel van het stroomnet uitvalt? Dan moet de rest van het net het kunnen opvangen zonder zelf door te branden. De kans daarop is klein, de gevolgen zijn enorm. Daarom rekent TenneT alles door met de aanname dat er op elk moment één willekeurig onderdeel kapot kan gaan, ook al is die kans bijzonder klein. Dat noemen ze het N-1-criterium en het staat in de Elektriciteitswet.

Dat is slim. Maar het betekent wel iets belangrijks voor de rest van dit verhaal: als TenneT zegt dat het net vol is, bedoelt TenneT in feite dat er geen reservemarge meer is, en niet dat er geen ruimte meer is.

Niet vol: maar een deel van de provincie

Het net in Groningen is niet vol. TenneT deelt de provincie op in vier zones. Groningen Oost heeft dankzij een extra transformator bij Meeden geen probleem. Eemshaven Midden kan de vraag aan tot 2034. Musselkanaal heeft vanaf 2027 ruimte zat. 

Blijft over: Groningen West. En daarbinnen draait vrijwel alles om één overbelaste verbinding, die van Gasselte Kraanlanden via Veendam naar Meeden.

Je kunt dus niet zeggen dat het net in Groningen vol is. Hooguit één zone, nog specifieker: één kabel. En niet altijd. Zeker niet altijd.

Niet vol: alleen op bepaalde momenten

Op momenten tussen april en oktober, tussen 11:00 en 16:00 uur. Want dan schijnt de zon. Goed voorspelbaar dus. Je kunt dus niet zeggen dat het net altijd vol is.

Niet vol: alleen theoretisch gedurende uren per jaar

Voor 2025 berekent TenneT een overschrijding van 12 megawatt, gedurende 18 uur in het hele jaar, samen 53 megawattuur. Dat is een theoretisch maximum, een berekening, geen meting.

Datzelfde net transporteert dat jaar 211.149 megawattuur. De overschrijding is dus ongeveer 0,025 procent van het jaartotaal.

Het is dus ook niet zo dat het net de hele tijd vol zit. Het gaat om 18 uur van de 8.760 waarin het net zó belast is dat áls er dan iets uitvalt, andere delen overbelast kúnnen raken. Als, als, als.

Voor die 18 uur blijft het hele westelijke gebied het HELE jaar wel gesloten voor nieuwe onvoorwaardelijke transportrechten. Een harde maatregel voor een theoretisch kortdurend probleem. Je kunt dus niet zeggen dat het net altijd maar vol is.

Het probleem groeit overigens wel. De prognose* is 55 uur in 2026, 400 uur in 2027, en in 2032 gaat het om 74 megawatt gedurende 537 uur. Dat is serieus.

Niet vol: gereserveerde capaciteit is niet hetzelfde als gebruik

Voor de bovengenoemde prognoses geldt overigens dat van partijen op de wachtlijst waarvan TenneT het gebruikspatroon niet kent, wordt aangenomen dat ze 24 uur per dag, 365 dagen per jaar op vol vermogen staan te stampen.

*TenneT schrijft er zelf bij dat de werkelijke belasting vrijwel altijd lager zal uitvallen. En gebruikt die aanname vervolgens wel om te berekenen hoeveel de wachtlijst samen zou vragen.

Dat is geen realiteit. Er wordt op papier met een theoretisch maximum belasting gerekend die in werkelijkheid niet bestaat. Je ziet dus dat er met maximaal maar niet realistisch risico wordt gerekend. Dan lijkt het net op papier dus vol, maar is het in werkelijkheid niet. Je kunt dus zeggen dat het net volgereserveerd is maar niet dat het vol is.

Niet vol: flexibele contracten hadden allang kunnen worden geregeld

TenneT wil dat partijen die stroom aanleveren en afnemen met flexibele contracten gaan werken, zodat je instroom en uitstroom kan beheren, en het net dus veilig blijft. Maar die contracten heeft men niet geregeld, en als gevolg staat alles in dit specifieke gebied op slot: je komt het net niet op. Je staat op de wachtlijst.

Eerst zet men het hele gebied op slot en pas daarna gaan ze kijken of iemand de sleutel heeft. Men had dit kunnen zien aankomen en kunnen voorkomen.

Niet vol: de oplossingen staan al gepland, regel ze dan ook

In Groningen West bestaat de wachtlijst vanaf 2030 uit 213 megawatt aan batterijen tegenover 188 megawatt overige partijen. In Musselkanaal is de verhouding 750 om 54.

Batterijen zijn precies het middel waarmee je een middagpiek afvlakt. Ze staan in de rij te wachten op toestemming van de instantie die zegt dat die middagpiek het probleem is. TenneT had hier allang de contracten voor kunnen regelen en het net dus niet in Groningen west op slot hoeven gooien.

En dan de kosten

TenneT rekent netjes uit wat het beheersen van de overbelasting kost: 16,05 miljoen euro tot en met 2032. De wettelijke grens ligt op 26,88 miljoen. De kosten blijven eronder, dus moet TenneT aan de slag.

Daar stopt de financiële analyse. In TenneT’s formule zit geen enkele variabele voor maatschappelijke schade.

Wat het kost om een regio jarenlang te laten wachten, staat er niet. Geen misgelopen investeringen, geen vertraagde woningbouw, geen bedrijven die naar elders vertrekken, geen belastinginkomsten die nooit ontstaan. Geen idee. Het zal een aanzienlijk groot bedrag zijn.

Er bestaat dus een wettelijk maximum aan wat het mag kosten om het net open te houden. En geen enkel maximum aan wat het mag kosten als het net op slot blijft.

 

Niet vol: genoeg instrumenten om bij te sturen

1) Hoofdstuk 4 van het rapport somt keurig de contractvormen op. Eén daarvan is het capaciteitssturend contract met vaste tijdsvensters: je spreekt vooraf af dat je op bepaalde uren minder invoedt, daarbuiten heb je je volledige capaciteit. Letterlijk ontworpen voor congestie op voorspelbare momenten. Dus voor een zomers middagprobleem tussen elf en vier. Een doorrekening ervan ontbreekt. Er zijn geen contracten voor geregeld.

2) Het rapport mist meer kansen. Sinds een besluit van de ACM van april 2024 mogen netbeheerders in congestiegebieden ongebruikt gecontracteerd transportvermogen verlagen wanneer iemand twaalf maanden lang maximaal de helft benut, of 1 megawatt onbenut laat. Daarmee wordt papieren capaciteit verlaagd, en ruimte gemaakt voor anderen.

3) Er zijn nog meer mogelijkheden. In de congestiegebieden rond Zuidelijk Flevoland, Dodewaard, Doetinchem, Dronten, Harderwijk en Hattem geeft TenneT in 2026 bij wijze van uitzondering capaciteit vrij vooruitlopend op het daadwerkelijk contracteren van de benodigde flexibiliteit, met monitoring en vaste toetsmomenten.

Elders gebeurt dus precies wat in Groningen West niet gebeurt. Waarom niet? Waarom heel Groningen West op slot zetten, terwijl er genoeg instrumenten zijn om ruimte te maken?

Wat wel echt moet gebeuren

De verbinding Gasselte Kraanlanden naar Veendam en Meeden loopt tegen zijn grens. Bij het 110 kV-station Groningen Hunze speelt daarnaast een kortsluitingsprobleem, en dat lost geen enkel papieren contract op. De volledige wachtlijst past ook met alle flexibiliteit niet binnen de technische grens: die vraagt 636 megawatt in 2025 en 975 in 2034, tegen een grens van 564.

En TenneT heeft gelijk dat een black-out onvergelijkbaar veel duurder is dan een uitgestelde aansluiting. Er is dus wel degelijk iets aan de hand. 

Oftewel: echt niet vol.

Het net in Groningen West is niet vol. Het is op papier volgeboekt.

De capaciteit is vergeven op basis van gecontracteerde rechten, niet op basis van gemeten gebruik. Wie een recht heeft en het niet gebruikt, bezet die ruimte evengoed. Aanvragers zonder bekend profiel worden ingeboekt alsof ze permanent op vol vermogen draaien. Zo raakt het net op papier vol, lang voordat het vol raakt in de kabels.

Luchtvaartmaatschappijen overboeken omdat ze weten dat niet iedereen komt opdagen. TenneT reserveert alsof iedereen komt. Dag en nacht. Het hele jaar. 

Intussen: maatschappelijke en economische schade

Groningen West heeft tijdens een beperkt aantal voorspelbare zomeruren onvoldoende reservemarge op één verbinding. TenneT heeft de benodigde flexibiliteit niet gecontracteerd, benut de ruimte niet die de wet biedt, houdt vast aan een papieren “vol”, en blokkeert daarmee nieuwe transportrechten.

De economische en maatschappelijke kosten daarvan staan in geen enkele tabel. Dat zien we wel vaker in politiek-idealistischgeworden dossiers, en zeker bij de energietransitie. De wens om van fossiel af te gaan is zo sterk dat de maatschappelijke kosten en economische schade niet eens worden berekend. 

Hadden we maar een paar kerncentrales, dan speelde dit probleem geheel niet.