Extremisten herken je niet pas als ze met hun vlaggen en symbolen de straat op gaan. Je herkent ze namelijk al veel eerder: op het moment dat ze niet meer (om zichzelf) kunnen lachen.
Er was eens een goed idee
Er was eens een land waar je elkaar uitlachte in plaats van op elkaar insloeg. Waar een cabaretier de minister-president mocht afbranden en de minister-president de volgende dag gewoon weer naar zijn werk fietste. Waar satire een volkssport was, ergens tussen klaverjassen en klagen over het weer.
Dat land heette Nederland. Het had een pragmatisch gematigd midden dat dingen regelde, en flanken die daar luid over mopperden. En verder liet je elkaar met rust. De koude schouder, en dat noemden we dan tolerantie. Prima verdeling van taken. Het voelt achteraf alsof de jaren ‘90 peak Nederland waren.
Wat er misging
Kijk nu eens naar de flanken. Valse verdachtmakingen. Cancelcultuur. Doxxing. Intimidatie. (Hallo Booswichters, hallo Pointer.) Het escaleert gemakkelijk naar dreiging, als het niet al dreiging is. En steeds vaker ook: geweld. Van woke tot wappie, hun repertoire is helaas verrassend gelijk.
Politicologen hebben er een naam voor: de hoefijzertheorie. Hoe verder je naar links of rechts opschuift, hoe meer de uiteinden naar elkaar toe buigen en ze op hun eigen schrikbeeld gaan lijken.
De fanatieke antifa’er die een adres online zet, de doorgeslagen activisten die de werkgever onder druk zetten vanwege een “foute” opdrachtgever of een “fout” wetenschappelijk onderzoek. De klimaatdrammer die vindt dat de A12 van hem is en handhaving niet voor hem geldt.
Ze zien zichzelf als het tegengif tegen het fascisme. Ondertussen gebruiken ze precies de methodes van de mensen die ze bestrijden: zwarte lijsten, schandpaal, angst en intimidatie als instrument. Ze zoeken de grenzen op van de democratie en de rechtsstaat en proberen die op te rekken, of er overheen te gaan.
Ze zijn hun eigen schrikbeeld geworden. Ze hebben dat alleen zelf niet door.
Hoe weet je dat iemand die grens over is? Simpel. Hij lacht niet meer. Niet om een ander, en zeker niet om zichzelf.
Driekus drinkt whisky, eet chips en shoarma in een stad waarin de broccolisering gaande is, hij houdt van trekkers in die zelfverklaarde fietsstad, hij houdt openlijk van mooie vrouwen in een feministische stad en vindt dat ook hij het recht heeft om zijn seksualiteit te uiten.
Hij is overduidelijk een antiheld. Hij is satire, een uitvergroting, een parodie. Hij draait dingen om en gebruikt dezelfde redeneringen maar dan met een tegenovergestelde mening, die zeker niet die van de redactie is. Hij houdt een spiegel voor. Daar mag je om lachen. Graag zelfs.
Maar toon een geradicaliseerd persoon, een extremist een (lach)spiegel en je krijgt geen glimlach terug. Je krijgt een uiterst zure reactie, je krijgt uitsluiting, een groepsapp die je adres zoekt, een paars legertje dat je op sociale media probeert te cancelen en hun positie misbruikt om je zwart te maken.
Ironie voelt voor hen namelijk als een bedreiging, omdat ze te fanatiek zijn geworden. Satire voelt als geweld. Wie spot ervaart als geweld, vindt al snel dat er “teruggeslagen” mag worden. Juist omdat humor een (geweldloze!) werking heeft om macht een beetje te ondermijnen, vindt men humor Een Groot Gevaar.
Waarom het hoefijzer dichtbuigt
Nu het ongemakkelijke deel. Die flanken groeien niet vanzelf maar worden gevoed, door het midden.
Het gematigde midden pakt op de cruciale thema’s niet door, en stoomt tegelijk door zonder te kijken wat het doet met het leven van gewone mensen.
Belastingen. De lastendruk loopt op terwijl mensen erop achteruitgaan. Volgens het CPB daalt de koopkracht van het middelste huishouden in 2027 met 0,3 procent, omdat inflatie en hogere loon- en inkomstenbelasting de loonstijging opslikken, en loopt het aandeel mensen in armoede weer licht op. Het tekort wordt kleiner, onder andere door hogere belastingen. De rekening ligt dus niet bij Den Haag. Die ligt bij jou op de deurmat in een blauwe envelop. welingelichtekringennieuws
Dat er geen demping meer zit op belastingverhoging, dat er geen partij in het midden nog bezig is met het realiseren van het inperken van overheidsuitgaven, dat voelt iedereen, en dat voedt frustratie, boosheid en zorgt voor polarisatie. De middenpartijen zijn teveel aan het politiek kwartetten en dealtjes maken maar zijn de belastingbetaler allang vergeten, die moet gewoon betalen. Iemand hoeft alleen maar populistisch te beweren dat ze voor lagere belastingen zijn, en hup, je hebt talloze kiezers en een paar zetels.
Verduurzaming. Een goed doel dat zo incompetent wordt uitgevoerd dat mensen die het al krap hadden, er nog armer van worden. Wie geen zonnepanelen, thuisaccu, isolatie en warmtepomp kan regelen, gaat er hard op achteruit, tot het niveau van energiearmoede: mensen in de kou thuis. Dat is een harde terugval in brede welvaart. De balans naar verduurzaming mag daar niet van ten koste gaan, maar helaas wordt de burger gezien als cashcow met asociale energieheffingen.
En bedrijven vestigen zich hier niet vanwege het zwalkende en zwakke beleid en torenhoge energiekosten. Elke cent die energie duurder wordt, werkt meteen door in duurdere producten en prijzen en wakkert inflatie aan. En dan moet de overheid dat weer compenseren met toeslagen, en zo veroorzaakt ze het energieongeluk van Nederland, want de rekening wordt weer bij de burgers en bedrijven neergelegd.
Eenieder die populistisch roept dat het klaar moet zijn met ‘die verduurzamingsgekte’ wint de kiezers, ook al heeft hij zelf geen enkel idee hoe het probleem wel moet worden opgelost. Daar tegenover staan mensen die de economie totaal irrelevant vinden en geen idee hebben waar hun inkomen vandaan komt, en fatalistisch roepen dat de wereld kapot gaat door kapitalisme en zich vastplakken op snelwegen, elk gezag ondermijnend. Terwijl een deel van dat gezag zelf meeloopt: een advocaat-generaal van het Openbaar Ministerie bij het Gerechtshof Den Bosch was in mei 2023 als sympathisant aanwezig bij een protest van Extinction Rebellion. Heerlijk voor politici op de andere flank, want zolang je dit niet veroordeelt maar toejuicht zullen deze extreme kiezers op je stemmen, en steeds extremer worden. wyniasweek
Immigratie en wonen. Meer mensen, niet meer huizen. Dat is geen ideologie, dat is rekenen. En wie zegt dat hij zijn eigen buurt en cultuur onder druk voelt staan, krijgt geen antwoord maar een etiket. Wie klaagt dat hij geen woning krijgt, maar een ander wel wordt voorgetrokken, krijgt datzelfde etiket opgeplakt. Doen alsof bestaande plannen voor meer woningen het gevolg zijn van je nieuwe beleid, is ongeloofwaardig. Dus wie roept dat de grenzen dicht moeten en het stikstofdossier moet worden genegeerd, wint op de flanken meteen zieltjes. Aan de andere kant van het hoefijzer is men blind voor de effecten van immigratie en wie daar politiek op inspeelt scoort ook meteen.
Bemoeizucht. Wat je eet, hoe je stookt, waar je rijdt, wat je zegt. De overheid is van scheidsrechter speler geworden, en daarna ook nog commentator. Het liberale tolerante Nederland is een bemoeizuchtig vingerwapperend landje geworden waarin politici je veroordelen als je niet zo proper leeft als zij willen dat je leeft. Het dubbele is dat ze zelf die standaarden niet volgen. Kijk alleen maar naar het vlieggedrag, de reizen en het leefniveau van politici, en de interne seksuele misstanden die we bij D66 zagen terwijl ze de mond vol hadden van woke feminisme, en hoe ze zich daar vervolgens uit probeerden te glibberen: de top van D66 hield een jaar lang de conclusies achter uit een vertrouwelijk rapport waarin stond dat een prominent partijlid zich wél schuldig maakte aan grensoverschrijdend gedrag. Het is niet moeilijk om je definitief af te keren van deze politiek, omdat je gewend was dat we elkaar een beetje met rust lieten in dit land, en het is dan ook niet moeilijk om te gaan stemmen op een partij die tegen deze hypocrisie ageert. Niet dat ze zelf een haar beter zijn. linda
Stikstof. Een papieren dossier, met modellen en rekenregels, waar boeren en bouwers in de echte wereld de klappen van krijgen.
Wie geen keuzes maakt, wie zich bezighoudt met randzaken en wie de eigen polarisatie in Den Haag als politiek bedrijft, voedt een veenbrand. Je ziet hem niet, tot hij ineens overal tegelijk opvlamt. Boerenprotesten zijn het gevolg, en weerstand daartegen ook weer. De dubbele maat waarmee boeren, XR-demonstranten, blokkeerfriezen en coronademonstranten worden behandeld door de driehoek, en mensen worden vervolgd (of juist niet), die voedt alleen maar die veenbrand omdat mensen ervaren dat ze oneerlijk worden behandeld en politieke partijen zichzelf en hun achterban sparen, en anderen juist te hard aanpakken.
En de partijen zelf? Lege marketinghulzen. D66 heulde met woke en levert een TikTok-premier. De PvdA fuseerde met GroenLinks en daarom zit Pro nu met extreme stromingen. De VVD zette de deur naar de PVV open en verloor onderweg haar eigen ondernemers en de liberale waarden. Het CDA liet de boeren stikken, en vroeg daarna verbaasd waar de achterban gebleven was.
Inhoud? Overbodig. Er moeten stemmen getrokken worden en zetels verdeeld. Er is geen visie, er is geen plan, er wordt gekeken naar wat de kiezer graag hoort, en dat wordt voorgeschoteld. Alles gaat om de beeldvorming. De leegheid. Eenmaal in een kabinet (of college) wordt gekwartet met belangen, zonder enige relatie tot de verkiezingsuitslag.
Ondertussen dendert de wals verder over burgers en bedrijven: nog hogere belastingen, nog meer bemoeienis, nog meer focus op randzaken en ophef van de dag in plaats van op de kapotte bruggen, nog meer inperkingen, nog minder economische kansen, dus nog minder zicht op behoud of verbetering van brede welvaart.
De waarschuwing
Als het hoefijzer zich sluit, hebben we echt een probleem. Dan staan twee kampen tegenover elkaar die het over één ding volkomen eens zijn: dat de ander geen recht van spreken heeft. Daartussen blijft dan niets over. Geen midden, geen debat, geen grap.
De stap van intimidatie naar geweld is kleiner dan we denken. Hij wordt gezet door mensen die hun humor inmiddels kwijt zijn.
Dus: gevaarlijke mensen. Pas ervoor op.
“Ja maar…”
“Het hoefijzer is wetenschappelijk achterhaald.”
Leuk geprobeerd. Je hoeft niet naar Amerika voor het onderzoek, het komt gewoon van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Sociaal psychologen Jan-Willem van Prooijen en André Krouwel lieten zien dat dogmatische intolerantie sterker is bij links- én rechts-extremisten dan bij gematigden, zowel in de EU als in de VS. Ze definieerden die intolerantie als de neiging om elke ideologische overtuiging die afwijkt van de eigen af te wijzen en als minderwaardig te beschouwen. En het mooiste: die intolerantie hing samen met het ontkennen van vrijheid van meningsuiting en steun voor antisociaal gedrag. Hun conclusie? Ongeacht de inhoud voorspellen extreme politieke overtuigingen dogmatische intolerantie. janwillemvanprooijen
Ongeacht de inhoud. Daar is je hoefijzer, keurig gepubliceerd met peer review erbij.
In een later overzichtsartikel noemen dezelfde onderzoekers de gemeenschappelijke kenmerken: psychologische onrust drijft mensen naar een extreem wereldbeeld, en extreme ideologieën kenmerken zich door een simplistische, zwart-witte kijk op de sociale wereld. Zwart-wit. Goed-fout. Ironie is kleurrijk en vereist nuances en grijstinten, en daarom kun je met een zwart-witdenker niet samen lachen, en zeker niet om zichzelf.
“Links en rechts zijn niet te vergelijken, ze willen totaal verschillende dingen.”
Klopt. Dat beweert hier ook niemand. Een hoefijzer heeft twee uiteinden, geen twee kopieën van hetzelfde uiteinde. Het gaat niet om wat ze willen. Het gaat om wat ze doen om het te krijgen.
Wat ze doen zette de NCTV voor je op papier. In het Dreigingsbeeld van juni 2026 staat dat de dreiging vanuit rechts-extremisme en -terrorisme, anti-institutioneel extremisme en links-extremisme onveranderd is. Eerder zag de NCTV dat enkele acties over met name het Israëlisch geweld tegen Palestijnen harder werden, met vandalisme, intimidatie of doxing. In de Tweede Kamer kwam ter sprake dat boeren, veehandelaren en transporteurs te maken krijgen met intimidatie, doxing, stal-insluipingen en bekladdingen. Rond de azc-protesten, aan de andere kant van het spectrum, werden raadsleden en andere politici bedreigd en (aanbouw)locaties van azc’s vernield. Radicale neo-nazi’s mengen zich in burgerprotesten tegen azc’s, fokken de burgers op, lokken tegenprotesten uit en laten protesten uit de hand lopen.
Andere doelen, zelfde gereedschapskist. Dat is het hele punt.
En moet je eens zien wat dat oplevert, volgens de NCTV: lokale politici voelen zich soms geremd om hun standpunten naar voren te brengen, en die zelfcensuur schaadt het functioneren van de rechtsstaat. Mensen durven zichzelf niet meer te zijn op sociale media. Wie dreigt, wint stilte. Of die dreiging nu uit een linkse of een rechtse hoek komt, maakt het raadslid dat ‘s nachts zijn deur controleert echt niet uit. Het maakt de blogger niet uit van welke kant het komt, het maakt de satirische twitteraar niet uit: dreiging is dreiging en de impact op het persoonlijke leven kan enorm zijn. Dat is niet de tolerantie en de vrijheid waar we met zijn allen voor stonden, integendeel.
“Die lastenverzwaring komt door defensie en het tekort, niet door bemoeizucht.”
Defensie is een keuze, het tekort is dat echter ook. Hoe je ze betaalt is óók een keuze. Die keuze is gemaakt, en niet in het voordeel van de burger.
De Raad van State, die als onafhankelijk toezichthouder op de begroting let, concludeert dat Nederland naar verwachting een hogere uitgavengroei laat zien dan het hervormde Stabiliteits- en Groeipact voorschrijft. Het CPB rekent het voor: de netto gecorrigeerde nominale uitgavengroei is in 2027 4,7 procent, terwijl het afgesproken groeipad op 3,5 procent ligt. Het probleem is dus niet dat er te weinig binnenkomt. Het probleem is dat er te veel uitgaat. Teveel ambtenaren, teveel overhead, teveel externe consultants, teveel incompetentie, teveel bureaucratie, teveel lobby om publiek geld. Het aantal ambtenaren groeit verder, terwijl het kabinet eigenlijk fors wil (moet!) bezuinigen. En in 2025 werden 20.962 mensen extern ingehuurd, met 13,1 procent nog steeds boven de gewenste 10 procent. Kosten: ruim 3,2 miljard euro.
En wie betaalt dit? De drie planbureaus samen, CPB, PBL en SCP, zeggen het zonder omwegen: tegenover de extra uitgaven staan lastenverzwaringen en ombuigingen op de zorg en sociale zekerheid die kwetsbare groepen harder raken, en het kabinet kiest er vooral voor om de lasten op arbeid te verhogen. Hoe hard? Volgens de Raad van State wordt €5,8 miljard van de €6 miljard aan belastingverhogingen voor 2027 betaald door werkenden. Ja, de accijns op benzine en diesel gaat in 2027 en 2028 met in totaal 2,1 miljard euro omlaag, en de vliegbelasting ook. Snoepjes voor gedoogpartners. Per saldo betaal jij meer, alleen al aan BTW inkomsten dankzij hogere brandstofprijzen.
Lees dat nog een keer. Werken wordt alsnog duurder, en de uitgaven groeien harder dan de regels toestaan. Wie dan nog volhoudt dat “het gewoon defensie is”, heeft de Miljoenennota niet gelezen. Of hij heeft hem wel gelezen en hoopt dat jij dat niet doet.
De ruzie in het kabinet ging dan ook niet om belastingverlaging, want belastingverhoging was wederom een feit, zonder dat ook maar één partij zei: zullen we niet gewoon eens echt in de uitgaven gaan snoeien en aan efficiëntie gaan werken? De ruzie ging om wie het minst bij moest gaan dragen aan de zoveelste belastingverhoging. Het kabinet-Jetten kwam in crisis nadat D66 en CDA een deal sloten met PRO en Volt over steun voor het Belastingplan 2027.
Wat dan wel
Voor de burger: laat je nooit intimideren. Leg het handelen van fanatici bloot. Valse beschuldigingen, doxxing, dreiging: documenteer het, publiceer het, doe aangifte waar het moet. En doe het het liefst met zoveel mogelijk spot, schrijf er een satirisch boek over bijvoorbeeld :p Niets is zo ontwapenend voor een fanaticus als een publiek dat hem uitlacht. Een lachspiegel is het enige wapen waar verzuurde fanatici en extremisten echt niet tegen kunnen, en sticks and stones may break my bones, but words will never hurt me. Een lesje voor de Booswichters en Pointer ook, want je richt je pijlen op de verkeerde en kijk eerst eens naar jezelf.
Voor het midden: stop met het voeden van de veenbrand. Maak eens keuzes. Reken uit wat een maatregel doet met een gezin in Delfzijl voordat je hem invoert, niet erna. Durf te zeggen wat niet kan, en doe dan ook iets anders. Wie de zorgen van gewone mensen serieus neemt, haalt de brandstof onder de flanken vandaan.
Conclusie: lach wat meer om jezelf
Extremisme begint niet bij hun vlaggen en knuppels. Het begint bij het verlies van zelfspot. En het groeit in de leegte die een midden achterlaat dat geen keuzes meer durft te maken.
Dus lach. Om hen, om de politiek, om Driekus. Juist om Driekus. Die dikke boer, haha.
En stel jezelf eens de vraag: wanneer heb jij voor het laatst om jezelf gelachen? En als dat antwoord te lang op zich laat wachten, aan welke kant van het hoefijzer sta jij eigenlijk, en hoever ben je naar het uiteinde opgeschoven? En hoe kijk jij naar mensen die vast zitten in het midden, ingeklemd tussen een groter geworden groep extremisten aan linker- en rechterzijde, de middengroep die zich zorgen om je maakt, die nog wel om zichzelf kan lachen en om de grappen over jou?
Bronnen
- CPB-raming koopkracht 2027: NOS
- Van Prooijen & Krouwel (2017), Extreme political beliefs predict dogmatic intolerance: samenvatting
- Van Prooijen & Krouwel (2019), Psychological features of extreme political ideologies: samenvatting
- NCTV, Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland juni 2026: rapport en aanbiedingsbrief
- NCTV over doxing bij acties rond Israël en Palestina: NOS
- Commissiedebat Terrorisme/extremisme, 27 mei 2026: verslag
- Advocaat-generaal bij XR-protest: Wynia’s Week
- D66 en het achtergehouden rapport: NOS
- Raad van State, advies Miljoenennota 2027: raadvanstate.nl
- CPB over uitgavengroei 2027: Accountancy Vanmorgen
- Groei ambtenarenapparaat: NOS
- Externe inhuur 2025: Binnenlands Bestuur
- CPB, PBL en SCP, reflectie brede welvaart Prinsjesdag 2026: PBL
- €5,8 van €6 miljard bij werkenden: DutchNews
- Accijnsverlaging: brief kabinet aan Eerste Kamer
- Kabinetscrisis over Belastingplan 2027: NL Times

